תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

8 טס זאו

אם:6ט, 1{צטפואם

יע 4 ט

קעססחמסאז 14טג12 116150

צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1 08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

געזאַמלטע ווערק

ה. ד. נאָמבּערג

ערציילונגען

צווייטער בּאַנד

כּלל-פאַרלאַג בּערלין, 1922 תרפ"ג

6 4 1 8 8 ץ - } 4 א 3 4,556 7'8 א מ"/4 2/8862 , 68 טפ אזזמקם

19494 ,מו!ת:26 ,14121.7611282 צע 6משוזצתסט .3671:8 ,06166161ז 14121 460 מ1 166411161:41)

אינהאַלט

פלגעלמאַן+ + . . . .

דאָס שפּיל אין ליבּץ ‏ . בּריוו. . אויף איין קװאַרשיר + . . שווייג. שוועסטער! . .

2 3 : : + 4

+

+

*

?

4

אלול :: :: 4 3 :: 5 3 + : ט 4 3 +

ווער איז שולדיג+צ ‏ . . .

3

*

5

ר

זייט

פליג על מאַן

1

ווער און װאָס איז פליגעלמאַן און וועגן זיינע בּאַקאַנטע

פליגעלמאַן איז אַ יונגערמאַן פון עטליכע און דרייסיג יאָר. ער האָט אַ קליינעם, אַבּיסל איינגעהויקערטן גוףן אַ גרויסן, קרומען שטערן און אַ קליין בּלאָנר בּערדל,. די אויגן זיינע זעהען אויס װי פאַרלאָפן מיט פּאַרע. עס רוּכט זיך, אַז מען ראַרף זי נאָר מיט אַ טיכל איבּערװישן, כּרי זי זאָלן העל גלאַנצן,

נישט זעלטן, גייענריג פּאַמעליך איבּער רער רוישנריגער גאַס אויף אַ לעקציע אינגעבּויגן, האַלטנדיג רי הענט אין רי טאַשן, טראַכט ער, אַז אױף רער װעלט האָבּן נעלעבּט אַ סך גרױסע מענשן: בּוּרהאַ, שפּינאָזאַ, קאַנט *יי נאָך א סך אַנרערע, אוו ער, דעם קוּניווער שמש אַ זן, װײסט זײערע פילאָזאָפישע סיסטעמען אויף קלאָר און קאָן נאָכזאָגן אַלץ, װאָס ער האָט געלעזן פון זיי, װאָרט בּאַ װאָרט.

און אַז אויף רער גאָס איז אַ שין װעטער, רי רראָושקעס האַקן גראָר נישט אין די אױערן, און אויף רער לעקטיע בּרויך מען זיך נישט צו אילן, טראַכט ער נאָך מיט פאַרגעניגן, אַז אין תּוך אַרײן זיינען אַלע פילאָואָפן נישט איבּעריג קלוג געװען; יערערער האָט זיך פאַרמאַכט אין זיין װינקעלע, געטראָפן, ראָך אַבּיסל נאָר געטראָפן; און ער, פ ליג ע למ אַ ן, װײסט אַלץ, װאָס זי האָבּן אויפגעטאָן, און נאָך װײסט ער, אַז רער עיקר, רער מּוך כּלדהתוכות איז ראָס לעבּן, ראָס לעבּן אַליין טאַקע.

און פון זיין לעבּן איז פלינעלמאַן צופרירן, רי ערשטע פינף יאָר אין װאַרשע זיינען אָנגעקומען אַבּיסל שלעכט, נאָר רעמאָלט

11

איז ער געװען אַ מענש אָהן פעסטע איבּערצײננוננען, אָהן אַ וועלט-אַנשואונג, און פון יענעם לעבּן האָט פליגעלמאַן נישט ליבּ צו טראַכטן. זײײט אַכט יאָר אָבּער האָט ער זיך בּעסער איינגעריכט, בּאַקומען גוטע לעקציעס און האָט אָנגעהױבּן לעבּן רוהיג, לויט פעסטע פּרינטיפּן, אַבּיסל אָפּנעזונגרערט פון רער װעלט, אַליין אין זיין צימער אויף רעם פינפטן שטאָק.

זיין צימער אין שטענריג אױיפגעבּעט אױף אַ בּאַזונרערן אַרט, אויף פלינעלמאַנס אייגענעם אַרט. מיט רער רינסט בּאַנוצט ער זיך נישט, זייענריג איבּערצײיגט קעגן יערער קנעכטשאַפט. און אַז מען בּרויך די פּאָרלאָגע צו װאַשן, װאָס ער קאָן אַלײן נישט טון, האָט ער פּרעטענזיעס צו זיך אַלײן און װאַרפט זיך פאָר, אַז ער מאַכט קאָמפּראָמיסן, און װערט אׂבבּערטײגט, אַן אַן אָרנטליכן מענשן איז לעת-עתּה זעהר שװער צו עקסיסטירן אױיף ' רער װעלט. / |

בּאַקאַנטע האָט ער אַ סך, נאָר נאָהענטע מענשן -- נאָר װײיניג. = צװישן זיינע בּאַקאַנטע יונגעלייט האַלט מען אים פאַר זעהר אַ געבּילרעטן, פאַר אַ פילאָזאָף און אַ עסטעטיק, נאָר ריירן רערט מען פון אים נישט. גאַנצע חרשים פאַרגעסט מען אָן אים גאָר, ערשט אַז מען בּרויך געלט אױיף עפּעס אַ זאַך, דערמאַנט מען זיך אָן איט, רעמאָלט רופט זיך איינער אָן:

-- אַז אָן פליגעלמאַנען האָט מען נאָר פאַרגעסן! /

-- טאַקע! -- זאָגט רער אַנרערער, און אַלע פאַרװאוגרערן זיך, װאָס פליגעלמאַן איז זײי נישט געקומען אין קאָפּ אַרײן.

און אַו מען קומט צו אים, אין פליגעלמאַן מכבּר מיט טײ, פרעגט זיך נאָך װעגן אַלע בּאַקאַנטע, גיט געלט, נאָר גלאַט זיך שפּאַרן אַזױ, האָט ער נישט ליבּ און זעהט, אַז רער שמועס זאָל נישט צו נאָהענט צוקומען, ער זאָל ניט בּאַרירן, װי ער רריקט זיך אויס, זיין װעלט-אַנשויאונג רער בּאַקאַנטער נײט אַװעק צופרירן, פּאַרצײלט רי חברים, און אַלע רימען פליגעלמאַנען זעהר און פאַרגעסן װירער בּאַלר פון אים אויף עטליכע חרשים.

נעהענטער פאַר אַלע אין אים לעוואַנטקאָווסק,י אַ לערער, אַ טאַטע פון זעקס קינרער און אַ גרויסער אָרימאַן, נאָר ועהר אַ פרייליכער. בּאַקענט האָבּן זײ זיך אין אַ בּוכהאַנרלונג.

12

לעװאַנטקאָװסקי האָט עפּעס אַ מאָרנע תּאוה צו בּיכער. קױם רערשיינט אַ ניי בּוך, אױף העבּרעאיש אָרער אױף איריש, און ער קאָן עס רערװײל נישט קויפן, װערט ער זעהר טרויעריג און אויפגערעגט, און זיצנריג בּאַ פליגעלמאַנען, װיל ער נישט טרינקען קיין טײי. פּליגעלמאַן בּאָרגט אים אַ סך מאָל געלט און האָט רערפון עגמת נפש, װײל לעװאַנטקאָװסקיס װײבּ האַלט אים פאָר, צו װאָס ער בּאָרנט אים געלט.

מיט לעװאַנטקאָװסקין איז פּליגעלמאַן אָפּנהאַרציג און רערט מיט אים אַ סך מאָל פון זיך אַלײן; |

-- רי פּאָעטן מיינען, אַז נאָר זי אַלײן פילן רי שיינקייט פון רער נאַטור. ס'איז אַ ליגן. רער אונטערש"ר איז נאָר, װאָס זײ קאָנען ראָס געפיל אַרױסגעבּן אין אַ פּאָעטישער פאָרם, און איך קאָן נישט: איך בּאַשעפטיג זיך נישט רערמיט. צום בּישפּיל; איך צאָל אַ רובּל טײערער פאַר מיין צימער, נאָר װײל בּאַנאַכט שיינט אַרײן רי לבנה. איך בִּין אַן אָפענער מענש, איך האָבּ זיך אויסנערערט מיט רער װירטין, אַן איך צאָל אַ רוכּל טײערער נאָר מיט רער בּאַריננונג, אַז אין צימער אין ראָ דרי לבנה. איר װײסט, לעװאַנטקאָװסקי, רער המון, ראָס פּראָסטע פאָלק, איו, פאַרשטײט איר, גראָבּ. שטעלט איך פאָר, מײן װירטין האָט געשמײכלט, אַז איך האָבּ זי געפרענט, צי בּאַנאַכט שײנט רי לבנה אין צימער, און, פּאַרשטײט איר, זי איז איבּערציינט, אַז איך בִּין אַ נאַר.... מיט איין װאָרט, איך זאָג אייך, לעװאַנטקאָװסקי, אַז אַן אָרנטליכן, קלונן מענשן איז שװער צו לעבּן אױף רער װעלט. יאַ! | -

פליגעלמאַן רערט רוסיש, לעװאַנטקאָװסקי פּאַרשטײט נישט רי שװערע װערטער, נאָר מורה אין ער, און לעזט אים פאָר אַ שיר װענן רער טבע.

-- אַ גנוטער שיר -- ענטפערט פליגעלמאַן -- איר װאָלט נאָר נעבּרױכט צו האָבּן אַ טיפערן פילאָואָפישן בּליק. אַשטײנער, איר זאָנט: {מה יפה הטבע, על כּל הר ונבע". אַן אמחער פּאָעט פילט, אַז דער בּאַרג און רער הימל און רי ערר און רי גאַנצע נאַטור איז פּונקט ראָס אייגענע, װאָס מיר אַלײן.. .

13

-- װי הייסט? -- פרענט לעװאַנטקאָװסקי, און ראָס פּנים זיינס װערט װיינענריג-ערנסט, אין אָפּענעם מויל זעהען זיך לאַנגע צװײי שורות ציין, און זיין האַנט ציטערט אין רער לופט.

-- עס איז אַװי. איך, צום בּישפּיל, פיל עס גאַנץ נום. עס טרעפט אַ סך מאָל, װאָס איך פיל, אַז איך און רער הימל און רי לבנה איז אַלץ איינס, אין אַבּסאָלוט, פאַרשטײט איר, נאָר אין פאַרשײירענע פאָרמען...

-- הערסט רו?! אין פאַרשײירענע פּאָרמען! ראָס האָבּ איך ראָך בּאַלר געזאָגט, היינט מילא, װאָס װילט איר? איו ראָך װירער נוט!

און לעװאַנטקאָװסקי װאַרפט אַװױ מיט רער האַנט, אַן פלי- געלמאַן װערט אָן דרעם מוט: ער האָט פיינט, אַז מען צעקאָכט זיך.

-- יאָ, רער שיר איז גוט, ואָגט ער, מיר װעלן נאָך רײרן רערפון, אַ גוטע נאַכט.

טײלמאָל, אַן ער גײט אַרױס, נײט אים נאָך לעװאַנט- קאָװסקיס װײבּ, אַ אירענע מיט אַ געלבּליך פּנים און מיט אײנ- געפאַלענע בּריסטן, און שטעלט אים אָפּ:

-- פּאַני פליגעלמאַן, טאָמער קאָנט איר בּאָרנן פופצינ קאָפּעקעס?

פליגעלמאַן בּאָרגט און האַלט זיך אַבּיסל אױף אין הױן, װײל בּאַלר רערהערט זיך פון שטובּ געשרייען פון מאַן און װיבּ. לעװאַנטקאָװסקי װיל פופצען קאָפּעקעס אויף טאַבּאַק, ראָס װײבּ װיל נישט געבּן; לעװאַנטקאָװסקי זאָנט, אַז װען נישט ער, װאָלט פלינעלמאַן איר נישט געבּאָרגט. ראָס װײבּ ענטפערט:

-- רו בּיסט נישט װערט מיט אים צו רײרן!

לעװאַנטקאָװסקי װערט שטיל, עס הערט זיך נאָר, װי ער גײט אַרום אין שטובּ, און אויף פליגעלמאַנס פּנים צעגיסט זיך אַ צופרירענער שטייכל, װאָס לינט שוין אַזױ אויפן פּנים, בִּין ער קומט אַהײם און זעצט זיך לעון.

לעון לעוט ער לאַנג, פּאַמעליך, שטענריג אין רער אײיגענער פּאָזע, זיצנריג, און מיט רעם אייגענעם, ערנסטן, רוהיגן אויסררוק אויפן פּנים. טרעפט זיך אַ מערקװירריג אָרט, שטעלט ער זיך אָפּ, לעזט עס נאָך אַמאָל רורך, און קען עס אויף אויסנװײיניג,

14

ציהט רי װאָנצע און לעוט װײטער, אַלץ װײטער, און עס רוכט זיך, אַז זיין מח װאָלט גאָר קײנמאָל נישט מיר נעװאָרן צו שלינגען רי זײיטלאַך, װי רי לונגען -- לופט. עס נײט רורך אַ טײיט, ער נעמט אַרױס ראָס זײינערל, און אױבּ סאי שוין עלף, מאַכט ער צו רעם בּוך, ציהט נאָך אַמאָל רי װאָנצע, און אױיף זיין פּנים צעניסט זיך אַ מאָרנע זיסקײט.

און אַז רי לבנה איז ראָ אויפן שטיק הימל, װאָס זעהט זיך דורכן פענסטער, לעשט ער אויס רי לאָמפּ, רוקט צו רעם שטול צום פענסטער און קוקט אױף רער לבנה. ער רױכערט אַ פּאַפּיראָס, ציהט אים לאַנגאַם, אַ רויך צעלײנט זיך אין רער בּלויליכער לופט, און אין רעם נעפּל שװימט רי לבנה, פּאַמעליך, פרום און ערנסט... אַן אַלטן חסירישן טרויעריגן נגון, רי איינטיגע מעלאָריע, װאָס פליגעלמאַנס אױערן האָבּן אויפנע- כאַפּט אין זיין לעבּן -- בּרומט ער צו רערבּײ; רער גֶעפּל צעטראָגט זיך, רער טונקעלער הימל מיט רער לבנה װערן העכער, און פלינעלמאַן האַלט רעם קאָפּ געהױבּן אין רער הייך, קוקט לאַנג און פילט, אַז ער און רער הימל און רי לבנה און רי גאַנצע װעלט זיינען איינס, איין אַבּסאָלוט אין פּאַרשײרענע פאָרמען, און אַז ראָס לעבּן אין אַלץ. ליגנריג רערנאָך אױיפן בּעטל, װערט ער אַנשלאָפן מיט רעם געראַנק, אַו ראָס ערליכסטע, קליגסטע לעבּן איז רערבּײ אויך ראָס בּעסטע און ראָס שענסטע, אַז זיין לעבּן איז רייך אויך מיט פּאָעױע.

אָט אַואַ מענש אי פליגעלמאַף

11 וועגן פלינעלמאַנס ערשטער ליבּע

פון ליבּע האַלט פליגעלמאַן זעהר.

-- ליבּע -- פלעגט ער זאָנן -- איז רער הױפּט-פּרינציפּ פון לעבּן. ראָס לעבּן אָהן ליבּע האָט נישט קיין זין און פאַרלירט זיין פאַרטיריגונג. אַ מענש, װאָס אין נישט גענײנט פון רער נאַטור צו ליבּע, האָט װייניגער װערט, װי אַ מענש, װאָס קען נישט לעזן און שרײבּן.

15

און פליגעלמאַן איז פון רער נאַטור זעהר גענײגט נעװען צו ליבּע. נאָר אַן מען לעבּט אַ פאַרשטענריג, קלוג לעבּן, ראַרף מען זיך ריכטן צו זיין אָפּנעזונרערט און עלנט.

-- איך קאָן נישט קיין ליגן זאָגן, איך קאָן נישט חנפענען -- פלעגט ער זיך טרייסטן פאַר זיין אומגעשיקליכקייט בּאַ פרויען.

און געהאָפּט האָט ער שטענריג, אַז עס װעט זיך טרעפן אַואַ. נשמה, װאָס װעט זיין נשמה פילן, אַז רײטליך רײרנריג, קאָן קיין פלאַכע נשמה אים נישט ליבּ האָבּן,

אַמאָל, נאָך רעם, װי ער האָט זיך איבּערנעצױגן אױף אַ נײער רירה, האָט ער בּאַמערקט אין אַ קענן-איבּערריגן פענסטער אַ בּלייכליך געשטאַלט מיט שװאַרצע האָר, אין אַ העלער בּלווע און מיט אַ שנײ-װײיסן שטייפן קאָלנער. אױיגן, גרויסע און שװאַרצע, האָבּן געקוקט גלייך צו זיין פענסטער. עס איז געװען אין רער- פריה. אין ררויסן איז געװען ליכטיג, אַ העלע שיין אי געלעגן אויף אַ האַלבּער, קעגן-איבּערריגער מויער. רי פענסטער זינען געװען אָפן, און ראָס מיירל האָט געהאַלטן רי האַנט איבּער רי אוינן און האָט געקוקט. פּליגעלמאַן האָט אױך געקוקט. ראָס מיירל האָט אַראָפּנעלאָזט רי אויגן פאַרשעמט, איר בּרוסט האָט זיך בּאַװעגט, עס האָט זיך גערוכט, אַז זי האָט אָפּנעזיפטט,. פלינעלמאַן האָט אַלץ געקוקט אויף איר מיט אַנטציקונג. נאָר ראָס מיירל האָט װירער אױיפגעהױבּן רי אוינן און װירער זײ אַראָפּגעלאָוט פּאַרשעמט, און רי בּרוסט האָט זיך װירער בֹּאַ- װועגט.... פליגעלמאַן האָט אַ קלאַפּ געגעבּן מיט צװײ פינגער אויפן פענסטער און געזאַנט צו זיך;

-- גענוג!

און איז אַװעקגענאַננען פון פענסטער צופרירן, װאָס ער האָט זיך אַלײן בּאַזיגט, װאָס ער האָט װײטער נישט געקוקט, כאָטש ראָס האָט זיך אים אַזױ געװאָלט.

;דער גרעסטער נצחון פון אַ מענשן איז, אַן מען איז ויך אַלײן מנצח", האָט ער געטראַכט רערנאָך, נייענריג איבּער רער גאַס אויף רער לעקציע. נאָר זיצנריג אױיף רער לעקציע האָט ער נעפילט, אַז ער איז עפּעס אומרוהיג, אין רער זט בּאִם האַרצן האָט זיך עפּעס אַלע װײלע צגערוקט, עפּעס אַ נאָנ

16

געגעבּן און װירער זיך אָפּנערוקט; רי שװאַרצע האָר און רי העלע בּלווע מיטן װײיסן קאָלנער האָבּן געציטערט אין מוח, און בּכלל איז ער געװען אויפגערוימט, עפּעס הײטער, װי ער פלענט אַמאָל זיין ערב פּסח אין רי אַלטע, אַלטע יאָרן.

,הם... יאָ... האָט ער געטראַכט פאַר זיך אַ גאַנצן טאָג,. געװישט מיט רי הענט רי װאָנצעס און האָט כּמעט קיין איבּעריג װאָרט נישט אַרױסגערערט, בּאַהאַלטנריג פון זיך עפּעס אַ סור, זיין פּנים האָט אַ גאַנצן טאָג געשמײכלט.

בּאַנאַכט, ליגנריג אין בּעט, קוים האָט ער רי אױנן צונע- מאַכט, האָט זיך ראָס בּעטל אױסנעררײט, און ער איז אויסגע- קומען מיט רי אױנן צום פענסטער, ער האָט אַלץ געטראַכט װעגן רער געשטאַלט, און אין פינסטערן פאָן זיינען געלאָפן פיל, פיל פייערריגע פּינטעלאַך און עפּעס װײיס האָט זיך נאָכנעשלעפּט, װי אַ לײכטער נעפּל. גערוכט האָט זיך, אַז רי פּינטעלאַך, פליהענריג, מאַכן אַ גלײיכע געאָמעטרישע ליניע פון יענעם פענ- סטער צו זיינעם. אין מיטן האָט ער זיך רערמאָנט, אַז ער ליגט גאָר מיטן קאָפּ צום פענסטער, און האָט זיך אָנגעהױבּן צו אָריענטירן אין בּעט. קױם האָט ער רערטאַפּט רי װאַנט און האָט נעעפנט רי אױיגן, אין ראָס בּעטל אױסגעררײט געװאָרן, און ער האָט געקוקט גלײך אויפן װײסן אױװן. ער האָט זיך אויפגעזעצט, אױסנעררײיט רעם קאָפּ. אַקענן-איבּער איז געװען פינסטער.. ער האָט זיך צוריקגעלעגט, און אין אַ פּאָר מינוט אַרום איז ראָס בּעטל װירער אויסנעקומען פּאַרקערט.

-- הם... האָט ער געשמײיכלט צו זיך אין געראַנק און אין איינגעשלאָפן מיט עפּעס אַ פרישן חלום.

צו מאָרגנס איז ראָס מיירל װירער געועסן בּאַםס פענסטער. זי האָט געלעזן אַ בּוך, און פליגעלמאַן האָט געקאָנט קוקן, װיפיל ער האָט געװאָלט, נאָר ראָס מײרל האָט פּלוצלינג אויפנע- הױיבּן די אויגן און געקוקט אויף אים, נלײך אויף אים, און אין רעם בּליק איז עפּעס געװען.

,רי נשמח פון אַ מענשן שפּינלט זיך אָפּ אין בּליק און אין געלעכטער", האָט ער געחזרט פּאַר זיך עפּעס אַ פראַוע פון לאַנג, נאָר לאַנג שוין רורכגעלעזענעם בּוך. , מערקװויררינ, װי גוט געזאָגט*.

17 2

ער איז צוגעגאַנגען צו זיין קליין שפּינעלע, אייננעקוקט זיך אין זיין פּנים און האָט געפונען, אַז זיין בּליק איז גאָר אינגאַנצן אַן ענליכער צו איר בּליק. עס אין קיין ספק נישט געװען, אַז ער געפעלט איר: ,א נשמה אַ נשמה פילט".

אַזױ האָט עס זיך געפירט צװײ װאָכן. ראָס מירל אין געזעסן בּאַם פענסטער, און פלינעלמאַן האָט נעקוקט. אַמאָל, אַז ער האָט געקוקט איף איר, האָט זי פּלוצלינג, װי געװיינליך, אויפגעהויבּן רי אויגן, נאָר נישט װי געװײנליך -- האָס זי זײ אַראָפּגעלאָזט און געקוקט אים מיט שטאָלץ אין רי אױינן אַרײן אַזױ לאַנג, בּיו ער, פליגעלמאַן, האָט אַראָפּגעלאָוט די אױגן פאַרשעמט! רערנאָך, אַז ער האָט בּננבה נאָך געװאָרפן אויף איר אַ בּליק, איז אויף איר פּנים געלעגן אַ שמייכל און איר בּרוסט האָט זיך אַזױ פריי בּאַװענט... פלינעלמאַן האָט זיך געפילט בּאַזיגט דורך אַ מײרל.

-- אַ שטאַרק פאָלק -- האָט ער רעם זעלבּן טאָג גערערט מיט לעװאַנטקאָװסקין, זיצנריג בּאַ. זיך אין צימער און טרינקענרינ טי -- אַ שטאַרק פאָלק זיינען רי פרויען...

-- אַהאָ -- האָט לעװאַנטקאָװסקי געענטפערט און האָט אָנגע- הױיבּן צו רערצײילן עפּעס פון זיין װײבּ,

-- װאַרט, לעװאַנטקאָװסקי, פּאַרשטײט איר, איר פֿאַרשטײט מיך שלעכט -- איך ניי נישט אַרױס פון רעם שטאַנרפּונקט. איך ריר װעגן רעם, אַו שטרײיטנריג האָבּן זײ אַ סך מער טאַקט און זיכערקייט, װי מאַנסלײט, װײיל זײ זיינען זיכער אין זײיער קראַפּט, אין זייער שיינקייט, אייננטליך איז ראָך שיינקייט אַלץ; רי עסטעטישע איז ראָך רי העכסטע װעלט-אַנשױיאונג, רייטליך ריירנריג,

לעװאַנטקאָװסקי האָט, װי געװיינליך, װען זיין חבר האָט זיך אַרײנגעלאָזט אין עפּעס אַ הױכן שמועס, געשױיגן, געװופּט טײ און אָנגעשטעלט עפּעס אַ מין ערנסטע מינע, װי אַ קינר, בּשעת אַ זיירע בּענשט אים. טײלמאָל נאָר האָט ער אָננעקוקט פלי- געלמאַנען, אַ זיפץ גענעבּן און צוריק אָנגענומען רי ערשטע פּאָוע. פליגעלמאַן האָט װײטער גערערט:

18

-- רעם אמת ריירנריג, װײסן מיר ראָך נאָרנישט. רי פּסיכאָ- לאָגישע עלעמענטן זיינען אַזױ פאַרװירט, אַז עס איז זעהר גרינג צו װערן אַ מיסטיקער. צום בּישפּיל: איר טרעפט עמיצן אױיף רער גאַס, לאָמיר אָננעמען, צום בּיישפּיל, אַ מײירלן איר קוקט זי אָן, זי -- אייך, און רי צװײ בּליקן האָבּן צװישן זיך געהאַלטן אַ וכּוח, געקעמפט, איינער האָט געױיגט... און װי אַזױ אי ראָס צוגענאַנגען?... אָט הױבּט זיך אָן ספּיריטואַליום. נאָר, פאַרשטײט איר, רער ריינער פאַרשטאַנר הײיסט אויף אַלץ זוכן בּאַשײיר, אַלץ בּינרן לוט רעם געזעץ פון אורזאַכליכקײט, און װאו ! מען װײסט נישט שטעלן אַ פראַגעצײכן, נישט פאַרלאָזן זיך אויף סורות . ... איך װײס אויף זיכער פון אייגענער פּראַקטיק, אַז װען נישט מיין פאַרשטאַנר, װאָלט איך שױן לאַנג געװען אַ מיסטיקער. יאָ! |

-- איר האָט אַ סך געלען... האָט לעװאַנטקאָװסקי אִפּ- געויפצט,

-- לעזן איז נישט רער עיקר -- פליגעלמאַן איז נעװאָרן זעהר ערנסט -- פּאַרשטײט איר, רי פילאָזאָפּיע װיל פון רער טעאָריע מאַכן ראָס לעבּן, נאָר ראָס לעבּן. איז אַ סך בּרייטער, אַ סך... מען בּרויך פון לעבּן, פון פּראַקטיק, זוכן רי װאָהרהײט... פאַר- שטייט עס, קלערט װעגן רעם.

בּאַנאַכט האָט געשיינט אַ קיילעכרינע, רײײינע לבנה. זי אין אַרױס פּונקט פון אונטערן קוימען פון אַ קענ-איבּערריגן ראַך; איבּערן הימל האָבּן זיך געטראָנן לײיכטע, נירעריגע װאָלקנרלאַך, און רי לבנה צוישן זי אין געלאָפן, געלאָפן און אַלץ אױף איין אָרט געשטאַנען; אויפן הויף איז אַלץ געװען בּאַגאָסן מיט אַ בּלויליכע לופט, אין אַ קענן-איבּערריגן פענסטער האָט זיך נאָך געלײכט, נאָר רי ראָליעט אי געװען אַראָפּנעלאָזט, און פלינעל- מאַן איז געזעסן בּאַם פענסטער, און זיין בּליק האָט זיך געװאָרפן צװישן הימל און פענסטער. | רי ראָליעט האָט זיך אויפנערוקט, און אַרױסגעקוקט האָט אַ בּאַקאַנטער קאָפּ. רי אָרעמס, צװיי נאַקעטע אָרעמס פון אַ יונג מיירל, האָבּן זיך נעזעהן, די האָר זיינען געװען צעװאָרפן... און פליגעלמאַנס אויגן האָבּן זיך געשװוינר אויפגעהויבּן צו רער לבנה,

19 :

;אַ כיטרע פּאָלק", האָט ער געטראַכט און אי אינגעשלאָפן אויפגערענט. :

אַמאָל, פאַרנאַכט, אי פליגעלמאַן געועסן איבּערן בּוך און האָט געלעון. אין ררויסן איז געװען אַ שטאַרקער רעגן, בּליצן האָבּן געבּליצט, און רונערן האָבּן געשלאָגן מיט אַזאַ אימפּעט, אַז נאָך יערער קלאַפּ איז פליגעלמאַן צונעלאָפן צום פענסטער איבּערצייגן זיך, צי אַלץ אַרום אים איז נאַנץ, און האָט געזעהן, אַז אַקענך-איבּער קוקט אַרױס זי. גערוכט האָט זיך, אַו זי האָט אים נישט בּאַמערקט, זי אין געועסן אָנגעלענט מיטן קאָפּ אויף רער האַנט, און רי אוינן זיינען נעװען מוראָרינ: געקוקט האָבּן זײ אויף רעם שװאַרצן װאָלקן, און אין זײ איז געלעגן אַ טרויער, אַ סך אַ שװערערער, װי רער װאָלקן אױבּן... פלינעל- מאַן איז אומנערולריג אַרומגעגאַננען איבּערן צימער.

ראָס געװיטער האָט זיך געענריגט, אין דרויסן האָט זיך בּאַװיזן אַ שיין פון רער זן, אַלץ איו געװען אָפּנעװאַשן און פריש. פליגעלמאַן אין געשטאַנען בּאַםס פענסטער און געקוקט. ראָס מיירל האָט אויך אַ סך סאָל אױפגעהױבּן רי אױנן, און איר בּליק איז נעװען ררייסט. פליגעלמאַן אין אָנהױבּ אַבּיסל פאַר- שעמט, רערנאָך אַלץ ררײיסטער און רריסטער, האָט געקוקט אויף איר אָהן אויפהער, און ראָס פּנים זיינס האָט זיך צונעגרייט צו אַ שמײיכל. ראָס מײרל האָט װירער אױפגעהױבּן רי אױנן און איז עפּעס פּלוצלינג אַװעקגעגאַנגען, צוריקגעקומען עטליכע מאָל, און זי האָט אויסנעזעהן זעהר אומרוהיג.

,רי - ריכטינע שייט", האָט פליגעלמאַן געטראַכט און האָט זיך אונטערגעגעבּן מוט... ער האָט אַ שאָקל געגעבּן מיטן קאָפּ, און אַ זיסער שמייכל האָט זיך צענאָסן אױיף זײן פּנים ------

נאָר ראָס מיירל האָט זיך ראַש אױיפגעשטעלט, אַ גרױסע רויטע צונג האָט זיך בּאַװיזן, און רי ראָליעט איז ראַש אַראָפ- געפאַלן. . .

עטליכע סעקונרעס האָט גערוערט, בִּיו פלינעלמאַן איו גע- קומען צו זיך. און אַז ער האָט זיך אומנעקוקט, איז רי ראָליעט געװען אַראָפּנעלאָוט, און אין דער זײט האָט זיך געועהן רער רעגנבּוינן.

20

בּאַנאַכט, ליננריג אין בּעט, האָט ער שטאַרק נעבּיסן רי ליפּן און ער האָט נישט געקאָנט נגעפינען רעם ריכטינן אױסררוק פאַר רעם געפיל, װאָס ער האָט איצט געטראָנן אין האַרצן צו רעם מיירל: פאַראַכטונג אָרער כּעס? פּינטעלאַך זײנען װירער געלאָפן, װי רעמאָלסט אין יענער נאַכט, נאָר איצט זײנען זײ געלאָפן עפּעס גאָר אָהן שום אָררענונג, האָבּן זיך צעטראָגן אין אַלע זײטן, און פאַר די אוינן איז געבּליבּן נאָר רי שװאַרצקײט, און פאַרן שלאָף האָט זיך ראָס בּעטל עפּעס געררײט און גנע- קייקלט אין אַ לערן רוים,

אויפגעשטאַנען איז ער מיט רעם געראַנק, אַז ער בּרויך אָנ- צושטרייננען זיין װילן, אום צוֹ קעמפען קעגן רעם אומנליק, אַז בּאַ אַ קלוגן פאַרשטענריגן מענשן בּרויך קײנמאָל רער מוט נישט צו פאַלן, און ריירנריג מיט לעװאַנטקאָוסקין, האָט ער געזאָנט;

-- אַ מענש בּרויך צו זיין פאָרזיכטיג. מען מוו זיך שטענרינ אָנגרײטן קרעפטן, כּרי צו זיין גרייט קעגן יערן אומגעריכטן אום- נליק, װאָס ערװאַרט אונז אומעטום. איך קאָן זאָגן, אַז װען נישט, װאָס איך בּין שטענריג פאָרגעבּרײט קעגן יערן אומגעריכטן צופאַל, פאַרשטײט איר, לעװאַנטקאָװסקי, װאָלט שלעכט נעװען, יאָ שלעכט װאָלט געװען! |

11:

:וועגן פלינעלמאַנס אָפּנעשװאַכטע נערוון, וועגן זיין וועלן חתונה האָבּן און וי אָזױער איז. משונע:געװאָרן

עס זיינען דורכגעגאַננען צװיי יאָר, און פליגעלמאַנס לעבּן האָט זיך װייניג געעגרערט. עס איז נאָר געװאַקסן ראָס בּיינקשאַפט אין זיין האַרצן נאָך אַ װײיבּ, אַ בּײנקשאַפּט האָט אים אַ סך מאָל זעהר צערורערט, און אין רער לעצטער צײט אױפנערענט רי נערװן און נעשטערט צו לעון. עס האָט זיך געטראָפן, אַז ער האָט פּלוצלינג פאַרנעסן נאָר אַ בּאַקאַנט װאָרט,. פאַר רי אױנן

21

האָט אים אַ סך מאָל געשװינרלט, און אין קאָפּ אין עפּעס אַלץ שיטער געװאָרן און װי צעשרויפט,

עפּעס האָט זיך אים אָפטער רערמאָנט זיין קינרהײט. ער האָט גערײינקט רעם פאָטער, אַ קלײן, ראַר אירל, װאָס האָט שטענריג געהוסט. עפּעס אַ קאַלטע נאַכט האָט זיך גערײנקט. רער פּאָטער איז אַראָפּגעקראָכן פון בּעט מיט אַ הוסט, און אים איז געװאָרן זעהר קאַלט, בּלײיבּנריג אַלײן אויפן געלעגער. ער האָט גערײנקט רעם פאָטערס טױט: ליגנדיג אױף רער ערר, האָט ער אויסגעזעהן אַזױ קליין, אַז ס'האָט זיך גערוכט, ער האָט זיך אינגעקאָרטשעט און אינגעשלאָפן. רי אינצינע עלטערע שװעסטער פליגעלמאַנס האָט שטאַרק געװײינט און געװישט מיט דער שירץ רי נאָז. און אַחיים קומענריג צוריק פון רער לויה, האָבּן זײ זיך בּיירע געשלאָגן און געריסן איבּער אַ האַלבּן פּאָמעראַנץ, װאָס איז געבּליבּן אויפן פענסטער... רערנאָך האָט ער געגעסן טעג... רי שװעסטער איז היינט אַ מלמרתע, װיל אַוראַי זיין נאָמען ניט הערן, װײל ער איז אַן אַפּיקורס. זי האָט אַוראַי אַ סך קינרער, װאָס גײען אַזױ אָפּגעריסן און פאַרשמאַכט, װי לעװאַנטקאָוסקיס קינרער, און ער, פּלינעלמאַן, געהער זײ אָן אַ פעטער. עפּעס מאָרנע איז ראָס אַלץ אויסגעקומען. -

אין נייעם פּאַספּאָרט, װאָס פליגעלמאַן האָט בּאַקומען אײנ- געשיקט פון זיין געבּורטס-שטעטל, איז ער געשטאַנען איינגעשריבּן זעקס און ררייסיג יאָר, און דרייענריג רעם פּאַספּאָרט אין רער האַנט, האָט ער זיך שטאַרק פאַרטראַכט. אים האָט געשראָקן רער געראַנק, אַז ער האָט שוין פאַרשפּעטינט חחונה צו האָבּן. ער האָט גענומען זוכן בּאַקאַנטשאַפט. ראָס אָבּער איז אים אָנגע- קומען זעהר שווער.

אין רער לעצטער צײט האָט ער זיך בּאַקאַנט מיט עפּעס אַ מיירל, אַ דאַנטיסטקע. זי אי געװען נישט זעהר שיין, אַבּיסל אַ ריקע, מיט אַ פול פּנים, נאָר זי האָט הויך געלאַכט, אַזױ אַז עס איז שװער געװען צו הערן, װאָס זי רערט, און האָט ליבּ געהאַט אויפצופלעכטן און צוצופלעכטן אַלע װײלע רי האָר. פליגעלמאַן האָט אָנגעהױבּן אָפט אַרײנצונײן צו איר, און אין האַרצן איז געװאַקסן אַ האָפענונג.

22

גערערט מיט איר האָט ער שטענריג װעגן בּיכער, שריבּער און פילאָזאָפן. זי אי געועסן שטיל און האָט אַלץ אױסנעהערט, אויסגעהערט, אין מיטן נאָר פלענט זי איבּערהאַקן:

-- איר װילט טײ?

עס האָט גערױערט אַ גאַנצן חורש. אַמאָל אין זי אַרײננע- נאַנגען אין דער ערשטער שטובּ בּריינגען טײ, פליגעלמאַן איז געבּליבּן אַלײן, ער האָט זיך אומגעקוקט אין רער שטובּ און האָט נישט געואוסט, װאָס ער טוט ראָ. ער האָט אַראָפּנענומען ראָס שפּינעלע פון טיש און האָט עס געררײט פאַר זיין פּנים. אין מיטן איז זי אַריינגעקומען מיט טי.

-- איר שפּינלט אייך אויך? אַבּיאיר, מאַנסלײט, רערט אויף אונז פרויען, אַז מיר קאָקעטירן! ערליך, ס'איז אַ געלעכטער,

-- יאָ -- האָט פליגעלמאַן געצויגן רי װערטער -- מיר װילן אויך געפעלן, װי רען? איבּערהױפּט, איך -- אייך,

די לעצטע װערטער האָט ער אַרױסגערערט שטיל מיט נישט קיין זיכער קול, ראָס מײרל האָט נאָר געפרעגט עפּעס װי פאַרואונרערט;

-- אַזױ? -- און אי שטיל געבּליבּן,

פליגעלמאַן האָט אויך נישט גערערט, עס איז נעװען עפּעס זעהר שװער אין שטובּ. ‏ ראָס מיירל האָט געעפנט אַ בּוך, ער האָט לאַנג געקוקט אויפן אויוון.

-- וויפיל, צום בּיישפּיל, קאָן קאָסטן אַזאַ אויון? -- אַ שיינער אויוון.... ער האָט גערערט שטיל און געפילט, אַן ער רערט נאַריש און האָט אַ הויבּ גענעבּן רי אַקסלען. |

זי איז לאַנג געזעסן שטיל, רער בּוך איז געלענן אָפן פאַר איר, און זי האָט זיך עפּעס פּלוצלינג צעלאַכט.

-- לעכערליך... לעכערליך... האָט זי קוים אַרױסגערערט און אָנגעװיזן מיטן פינגער אויפן בּוך, װאָס זי האָט אָבּער בּאַלך צונעמאַכט. און פליגעלמאַן האָט נישט געװאוסט, צי זי האָט געלאַכט פון אים, אָרער אין בּוך איו אַועלכעס געװען. אין שטובּ איז װײטער געװען שװער און איינג. ‏ עס איז אַריינגעקומען אַ בּאַקאַנטער. זי האָט נאָר אױפנעלעבּט, און פלינעלמאַן איז אַרױסגעגאַנגען און שוין נישט מער אַרײנגענאַנגען צו איר,

3

רי טיט אין געגאַננען שנעל איר װעג, אַ טאָנ נאָך אַ טאָג איז אַװעק. פּליגעלמאַן האָט געלעבּט זיין אײנזאַם לעבּן. רי נערװן זײנען אַלץ מער אומרוהיג געװען, אין פּאַספּאָרט אין ער שוין געשטאַנען איינגעשריבּן אַכט און ררייסיג יאָר.י.

עס איז אָנגעקומען אַ נאַסער, װינטיגער אָסיען, װאָס האָט אויף פּליגעלמאַנען שלעכט געװירקט. קױפנריג זיך אַ פּאָר קאַלאָשן, האָט ער פאַרגעסן רעם נומער און האָט געקויפט מיט אַ נומער גרעסער, און גײיענרינ אױף רער נאַס, האָט ער אַ מינוט נישט געקאָנט פאַרגעסן זיין טעות: רי קאַלאָשן האָבּן זיך אַראַפּנערוקט פון רי פיס און האָבּן שטאַרק רערקוטשעט. ער איז אין רער לעצטער צײט מעהר גענאַנגען איבּער רער גאַס אָהן שום ציל און האָט כּמעט גאָר נישט געלעו.. רער טראָטואַר אויף רער גאַס אי שטענריג געװען נאַס, די רראָושקעס האָבּן געשפּריצט מיט בּלאָטע: לוות האָכּן זיך נעצויגן אירישע און קריסטליכע. עפּעס מײרלאַך מיט בּיכער אונטערן אָרעם זיינען אַלע װײלע רורכגענאַנגען, ראָס קלייר אין רער האַנט האַלטנריג, און רי װײסע ספּאָרניצע איז געװען בּאַשפּריצט מיט בּלאָטע, און זײ האָבּן געאײילט, געאיילט. פאַרנאַכט אין עפּעס אַ טרענער גע- שטאַנען אויפן טראָטואַר, מיט אַ שטריק אַרומגענאַרטלט, און האָט זיך געשװאָרן, -- אַו ער האָט אַ גאַנצן טאָג קײן גראָשן נישט פאַררינט... פליגעלמאַן האָט זיך געפילט מיר, אין מוח אי אַלץ אָפּטער שיטער געװאָרן, פאַר רי אױגן האָט אַלץ גע- שוינרלט און איבּערן רוקן האָט געבּראָכן... ער איז אַרײנגע- נאַנגען צו אַ ראָקטאָר. רער ראָקטאָר האָט אים לאַנג רעװירירט, געפרעגט, צי ער איו אַ בּאַװײבּטער, פליגעלמאַן האָט געלייקנט, געואָגט ,יאָ",. רערנאָך האָט אים זעהר פּאַררראָסן, װאָס ער האָט אַ ליגן געזאָגט. |

-- איך פיל -- האָט ער גערערט מיט לעװאַנטקאָװסקין -- אַז איך װער אַ פּעסימיסט. אייגנטליך, איז ראָך רער פּעסימיזם ראָס לעצטע װאָרט פון רער פילאָואָפיע...

ער האָט עפּעס רערמאָנט װעגן שאָפּענהױער, נאָר ער האָט אין מיטן אַ בּליק געװאָרפן אויף לעװאַנטקאָוסקין, װאָס אי געועסן און געמאַכט זיך פּאַמעליך אַ פּאַפּיראָס און האָט יך

24

בּאַמיהט אַלץ מער טאַבּאַק אָנצושטופּן. ראָס האָט עפּעס פלי- נעלמאַנען פאַררראָסן, און נאָך מער רערבּייזערט האָט אים, װאָס לעװאַנטקאָװסקי האָט גאָרנישט בּאַמערקט, אַז ער האָט זיך אִפּ- געשטעלט אין מיטן ריירן.

-- איר װײיסט װאָס, לעװאַנטקאָװסקי -- האָט ער זיך פּלוע- ליננ אַרױסנעכאַפּט -- איר זײיט אַ נאַר,

לעװאַנטקאָװסקי האָט נישט בּאַמערקט, ער האָט רוהיג געטױיגן רעם פּאַפּיראָס און האָט אָנגעמאַכט אַ שטאַרקן רױך. פלי- געלמאַן האָט אים לאַנג אָנגעקוקט און געואָנט:

-- רייטליך ריירנריג, װאָס טוג אייך אַזױ פיל קינרער, לעװאַנט- קאָװסקי? איר זייט לײיכטויניג, כ'לעבּן.

לעװאַנטקאָװסקי האָט געשמײכלט און געואָגט:

-- איך האָבּ גראָר ועקס, איר -- גאָרנישט, אין גוט! לאָז אייך רוכטן, אַז יערערער האָט רריי. אין נישט גוט? זאָגט אַלײן,.

לעװאַנטקאָװסקי האָט נגעקװאָלן פון זיין װערטל, ער האָט זיך צעלאַכט, און פליגעלמאַנען האָט יי געלעכטער נאָך מער אויפגערענט,

-- הערט, לעװאַנטקאָװסקי, איר זײיט אַ נאַר, אַ נאַר, איך זאָג אייך, אַ נאַר, הערט, װאָס איך זאָג אייך, אַ נאַר...

פליגעלמאַן האָט רערפילט, אַז ער װערט אױפגערעגט און האָט אָפּנעהאַקט, לעװאַנטקאָװסקי האָט נעמאַכט זעהר אַ זוערע מינע, עפּעס האָט אים ראָס אַלץ זעהר פּאַרװאונרערט, ער האָט זיך געזעגנט מיט אַן אַראָפּגעלאָזטע נאָז און איז אַרױסגעגאַנגען.

פליגעלמאַן איז געבּליבּן אַלײן אין שטובּ, ער האָט גענומען קלערן װעגן פּעסימיזם, נאָר רי געראַנקען האָבּן פאַרלױרן זײיער שטייפקייט,, און ער האָט פאַרנעסן אַ גאַנען זאַץ, װאָס ער האָט אַמאָל גערײינקט אויף אויסנװייניג.

ער איז אַרומנעגאַנגען איבּער רער שטובּ און געחזרט פאַר זיך: ,ער איז אַ נאַר, אַ ריינער נאַר... אַ נאַר... אַ נאַר.., אַ נאַר*... און עפּעס האָט זיך נעװאָלט ראָס װאָרט אַ סך מאָל איבּערחורן,

עטליכע טענ האָט ער זיך נעפילט שטאַרק צערורערט, בּאַ- נאַכט איז ער מיט רעם בּעטל געפאַלן עפּעס אין טיפע אָפּנרונטן,

8

ער האָט שטאַרק געויפצט אין שלאָף. בּאַטאָג אין אױף רער גאַס געװען גאָר אַ שלעכט װעטער, פליגעלמאַן האָט געפּרובט זיצן אין רערהיים. אין הויז, ואוו ער האָט געואוינט, איז עמיצער געשטאָרבּן, און אויפן הויף האָט מען שרעקליך געװײינט און נע- מאַכט קולות, בִּיז רער שװאַרצער װאָנן איז געקומען און האָט רעם טויטן אַװעקגעפירט, און אויפן הויף איו שטילער געװאָרן. ער האָט געפּרובט לעון, נאָר אָפּלײענענריג אַבּיסל, האָט ער זיך אָפּגעשטעלט, געגעניצט און פּאַר רי אויגן האָט געשװינרלט, ער האָט זיך געלענט, קוים אי ער איינגעשלאָפן, האָט זיך אים גע- חלומט אַ שלעכטער חלום:

ער האָט געטראָגן אַ לאַנגען, שטייפן טויטן נוף אנגעװיקלט אין אַ שװאַרצער קאָלררע. רי קאָלדרע האָט ער געהאַלטן אין בּיירע הענט און אין גענאַננען אינגעבּויגן. געקומען איז ער פון אונטער רער שטאָט און נעטראָגן רעם טױטן בּאַגראָבּן. ‏ עס איז געװען פינסטער. מיט אים זײנען געגאַנגען צװײ שמשים און האָבּן גערערט צװישן זיך. פון שמועס אין ער געװאָר גע- װאָרן, אַז ער טראָגט זיין טויטע שװעסטער. ער איז געװען זעהר מיר. בּאַ אַ שװעל פון אַ געװעלבּ האָט ער זיך אויסגעגליטשט, רער טױטער איז אַרױסגעפאַלן און האָט זיך אָנגעשלאָגן מיטן קאָפּ אויף רער שװעל. און פון רער קאָלררע האָט זיך געהערט אַ געװיין, װי אַ קינר פּישטשעט. איין שמש האָט נעזאָנט:

-- טראָגט, פליגעלמאַן, זי אי טױט, ראָס אין נאָר אַ רע- פלעקסיע, טראָנט!

ער האָט װײטער געטראָגן. ראָס קול איז געװאָרן אַלץ ציטערינער, און ער איז געװען מיר, זעהר מיר, רי שמשים האָבּן אים צונעשטופּט, געקלאַפּט אין רי אַקסלען און צוגעאײילט, ער זאָל גײן גיכער. פליגעלמאַן האָט געװאָלט װיינען און האָט מורא געהאַט, אַז ראָס װעט זיין אַ רעפלעקסיע, אַז ער איז טויט... אים איז געװאָרן זעהר שלעכט, און איז זיפצנרי אױפגעשטאַנען פון שלאָף. ‏ .

אין קאָפּ, איבּערן רוקן האָט זעהר געבּראָכן; אין צימער איז געװען אַזױ פינסטער, אַז אַפילו רער פאַרװאָלקנטער הימל האָט אַרײנגעשיקט אַ קלאָרן אָפּגלאַנץ, און רער אָפּנלאַנץ איז שרעק-

26

ליכער געװען פאַר רער פינסטערניש. אויפן הויף האָט אַ קאַץ יאָמערליך געשריען, אויפגעהערט און װירער אָנגעהױבּן, ראָס געשריי האָט געריסן בֹּאַם האַרצן, און עס איז ניט מענליך געװען צו פאַרשטײן, װאָס איר פעלט, װאָס זי קלאָנט זיך אין רער טונקעלער נאַכט אַװי שפּעט. פּליגעלמאַן האָט זיך אינגעװיקלט אין רער קאָלררע, רי קאַץ האָט אַלץ געיאָמערט.

רי גאַנצע נאַכט אין ער ניט געשלאָפן. בּאַטאָג אױף רער לעקציע זיצנרינ, האָט אים רער תּלמיר זעהר אויפגערעגט: ער האָט איבּערגעועצט אָנשטאָט: ,רי גרינע לאָמפּן פון אײערע שכנים? -- ,רי לאָמפּ פון אייערע גרינע שכנים", פליגעלמאַן האָט אים געהייסן פּאַרריכטן, און רער שילער האָט איבּערגעועצט: ‏ רי לאָמפּן פון אונזערע גרינע שכנים", ער איז בּיין געװאָרן און האָט געכאַפּט ראָס אינגל פאַרן אַקסל, אים געטרײסלט און געשריען ניט מיט זיין קול;

-- ג ריג ע שכנים! װי קאָן ראָס זיין גרינע שכנים! װי קאָן ראָס זיין!

אין מיטן האָס ער זיך רערמאָנט און האָט אָנגעהױבּן צו ריירן װײיך;

-- נו, . זאָג אַלײן! איז ראָס מענליך? װי?

נאָר ראָס קול זיינס האָט נעציטערט, ראָס האַרץ האָט גע- קלאַפּט, ער האָט זעהר שער געאָטעמט, און ראָס איננל האָט זיך צעװײנט;

-- פאַרשטײי ראָך. . . פאַרשטײ ראָך, ראָס איז ראָך אומ- מענליך.. . ראָס אינגל האָט זיך אויפגעהױיבּן און איז אַרײן צו רער מוטער מיט אַ געװיין.

רי מוטער איז אַרײנגעקומען, און פליגעלמאַן האָט געפילט, אַז ער בּרויך איר צו געבּן פאַרשטײן, אַז ,גרינע שכנים" איז אוממעגליך, און ער האָט נישט געװאוסט, װי אַזױ מען טוט ראָס. רי מוטער האָט נעפרענט;

-- װאָס איז ראָס פאָרגעקומען צװישן אייך?

פליגעלמאַן האָט אַ װיילע נישט געענטפערט, נאָר רי מוטער איז אַלץ געשטאַנען און נעװאַרט. פּליגעלמאַן האָט זיך עפּעס אַרױסגעכאַפּט;

27

-- נאָר נישט. איך בִּין הײנט צטערורערט, מיין שװעסטער איז געשטאָרבּן...

רי מוטער האָט זיך פאַראינטערעסירט מיט רער שװעסטער, פליגעלמאַן האָט אָנרערצײלט ליגנס, װאָס ער האָט אַלײן נישט געואוסט, פון װאַנען זי זײינען אים געקומען אין קאָפּ אַרײן, און אַרױסגײענריג האָט ער געחורט: ,איך בִּין קראַנק, איך בִּין קראַנק, קראַנק, קראַנק, קראַנקײ. ... און פון רעם איבּערחזרן איז אים װירער לײיכטער געװאָרן. אויף רי איבּערינע לעקציעס איז ער ניט געגאַנגען. פאַרנאַכט איזן ער אַהײם געקומען, אים האָט זיין שטובּ ועהר אָפּגעשראָקן, און ער האָט יך געלעגט אופן בּעטל און איז איינגעשלאָפן.

ער איז אױפגעשטאַנען זיפצנריג, רערשװיצט, אין שטובּ אי געװען פינסטער, רער װײסער האַנטוך האָט אים אָפּגעשראָקן, ער האָט ניך געכאַפּט רעם פּאַלטאָ אױף זיך, און נישט בּאַ- מערקנרינ, װאו אַהין ער נייט, איז ער אַרײן צו לעװאַנטקאָװסקין.

לעװאַנטקאָװסקי האָט אים שטאַרק געטרײסלט מיט רער האַנט אַזױ, אַז אין מח האָט זיך רדערבּײ געװאָרפן. אַרום האָט זיך געזעהן בּעטגעװאַנט, קינרערשע פּנימער. אין איין בּעט האָט געזיסצט לעװאַנטקאָװסקיס װײבּ, פליגעלמאַן האָט זיך געועצט אויף אַ שטול און האָט אינגעררימלט. אין ררימל האָט ער אויף זיך רערפילט לעװאַנטקאָװסקיס האַנט, ער האָט אויפגעעפנט רי ‏ אוינן, לעװאַנטקאָװסקי, האַלבּ אױסנעטאָן, האָט אים גע- שמייכלט אין פּנים אַרײן, עפּעס נערערט, אַו ער אין שכּור... | פליגעלמאַנען האָט זעהר געאַרט רער שמײכל, און ער האָט געװאָלט זאָנן עפּעס זעהר שטאַרקס, כּרי ער זאָל אױפהערן צו שמייכלען.

-- איך נײי צו רער װייסל... האָט ער קוים אַרױסגערערט,

-- גײט שלאָפן, ס'איו קאַלט...

פליגעלמאַן האָט רערפילט, אַז אים אין קאַלט, אין שטובּ האָט זיך געזעהן אַ פּאַרע, לעװאַנטקאָװסקי האָט געשמײיכלט, און פליגעלמאַן איז אַרױסגענאַננען.

ער איז רורכגעגאַננען אַ סך נאַסן און האָט נאָר בּאַמערקט, אַז ער רוקט זיך אָפּ פון איין לאַמטערן צו רער אַנרערער, אַז זיין

28

שאָטן װערט קירצער און קירצער און װאַקסט װירער אַרױס... אויף איין נאַס האָט אים אָפּנעשטעלט עפּעס אַ מיירל, זי האָט געשמייכלט און גערריײיט מיטן קאָפּ לוסטיג, און אַן ער אי אַװעקגעגאַנגען האָט זיך געהערט אַ פוילער הוסט, װאָס האָט לאַנג געציטערט אין רער לופט... און ראָס אַלץ איז שװער געװען צו פאַרשטײן,

אָפּנעשטעלט האָט ער זיך אױף רער בּריק פון רער װײסל און האָט זיך אומגעקוקט. אַ פּאָליציאַנט האָט אים נאָכגעקוקט, ,איך האָבּ אַ פּאַספּאָרט*, האָט ער זיך געטראַכט און געהאַלטן רי האַנט פאַרן בּוועם,

אויף רער בּריק איז ער געשטאַנען לאַנג. פון רערװײטנס האָכּן זיך געועהן צװײ שורות לאַמטערנעס, װאָס האָבּן געבּילרעט אַ פייערדיגע רלת. אין װאַסער האָבּן זיך געװיגט זײערע שטראַלן, אויפן הימל האָבּן זיך גערירט פאַרשיירענע שטיקער װאָלקנס, שװאַרצע און העלערע. זײ האָבּן זיך עפּעס װי געררייט, און איין עק ראָרטן זיך אויסנעמישט מיטן װאַסער. אױף רער בּריק איז מען רורכגעפאָרן, און אַלץ אַרום האָט נעציטערט... די פינסטערניש פון רערװײטנס אי אַלץ געהענטער געװאָרן, רי װאָלקנס האָבּן זיך אַראָפּגעלאָזט, און פאַר רי אױיגן האָט זיך גערירערט, גערירערט אָהן אַן אויפהער...

פליגעלמאַן האָט רערפילט, אַז זיין נאַנצער קערפּער שאָקלט זיך, און האָט זיך משער נעװען, אַז ער האָט זיך אַרײנגעװאָרפן אין װאַסער, נאָר ראָס שאָקלען האָט לאַנג גערױערט, עס האָט זיך געהערט אַ געקלאַפּ פון רערער אויף אַ האַרטן בּריק. עפַּעס האָט מען נערערט צו אים אויף רוסיש, און ער האָט נישט פאַר- שטאַנען.

ער אין איינגעשלאָפן אין פּאָליצײ-צירקל, אַ גאַנצע נאַכט האָט ער געפילט, אַז ער ליגט אין װאַסער; איבּער רי אויגן האָט זיך נעצויגן, געצויגן אַ בּלױליכער שטראָם, און אים אין געװען לײכט און גרינג, נאָר אונטערן קאָפּ האָט װײ נעטאָן. און אים האָט זיך גערוכט, אַז ער איז געפאַלן אויף אַ שטין,

אין רערפריה, אַז רער פּאָליציאַנט האָט אים מיט געװאַלר אויפגעשטעלט אויף די פיס, האָט ער זיך בּשׁוּם אופן נישט געקאָנט

90

רערמאָנען, װאָס ער טוט ראָ, און ער האָט געקוקט מיט אויס- נענלאָצטע אויגן אַרום זיך, נאָר אַז ער האָט פּאַר זיך רערועהן אַ פּאָר שליפעס מיט אַ שװערר און האָט רערהערט אַ שטרינג קול, האָט עפּעס אַ געראַנק אויפגעבּליצט אין זיין קאָפּ. ער האָט אַרײנגעשטעקט פּאַמעליך רי האַנט אין רער בּװעם-טאַש און גערערט:

-- איך האָבּ רי ערע אונטערטעניגליך צו בּעטן. . . בּאַנראָבּט מיך. איך האָבּ אַ פּאַספּאָרט, אָט!

דאָס שפּיל אין ליבּע

שוין צװײ שעה, װי ער גײט מיט איר שפּאַצירן גאַס-אײן גאַס-אױס, און פילט זיך גליקליך געבּן איר.

ניט גליקליך, נאָר כּמעט גליקליך. עס דוכט זיך אים, אַן אָט,. אָט, נאָך אַ מינוט, נאָך פינף מינוט, װעט געשען עפּעס װיכטיגס, װי אַ נס, און ראָס לעצטע רינע װענטל, װאָס שטייט צװישן האַרץ און האַרץ, װעט פאַרשװאונרן װערן. עס װעט שלאָגן רי ליכטיגע שעה, אויף װעלכער ער האָט אַזױ לאַנג געװאַרט, אַװי לאַנג נע- האָפט, אַזױ לאַנג געבּיינקט,

איין מאָמענט נאָר, און אַלץ, אַלץ װעט זיין גאָר אַנרערש, װי געװען. אָנשטאָט קלינליכע, נירעריגע געראַנקען, אָנשטאָט נאַרישע ספקות און האַלבּליכקײטן, אָנשטאָט אָרימע צעבּראָכענע געפילן, אָהן נוצן, אָהן שיינקײט, אָהן קראַפּט, -- װעט אײן איינציג נעפיל בּאַװעלטיגן זיין האַרץ, און איין אײינצינער שיינער, קלאָרער געראַנק װעט זיך צעניסן אין אים, װי אַ העלע ליכטינ- קייט, װאָס רערקװיקט און רערפרישט און װעקט צו לעבּן און מוט: רער געראַנק, אַז אָט ראָס שטאָלצע פרישע בּאַשעפעניש ‏ איז פאַראײיניגט מיט אים, איינס מיט אים.

נאָך אַ מינוט, נאָך פינף מינוט, װעט מער ניט זיין קיין , ער", װאָס בּיינקט נאָך איר און גײט איר נאָך, װי אַ שאָטן, און ,זיי, װאָס רערנעהענטערט זיך אויף איין טריט און דערװײטערט זיך אויף צװיי, װאָס שטויסט אים אָפּ און לאַשטשעט אים װירער צוריק, נאָר א יין גאַנצקײט װעט זיין, אַ האַרמאָניע פון צװײ הערצער-- ליבּע! | |

אויף רי גאַסן איז שטילן רי קראָמען זיינען שוין געשלאָסן. א שיין פון רער לבנה ניסט זיך צװאַמען מיט רער ליכט פון רי

38 3

לאַמטערנעס אין איין בּאַזונרערער העלקײיט, מיט װעלכער עם צייכענען זיך אויס רי זומער-נעכט אין אַ גרױסער שטאָט. רי לבנה, אַ העלע און אַ גאַנצע, קוקט אַרױס פון ראַן און פון ראָרט; פון ראַך אַראָפּ, פון אונטערן קױימען, פון אַ װינקל גאַס, ױ בּאַהאַלט זיך און בּאַװײזט זיך װירער, בּשעת זײ נײען. רי נאַכט- ועכטער גײען פאַרבּײ, קלאַפּנריג מיט רי שטעקנס. פון צײט צו צײט הערט מען, װי ערגעץ אין טױער קלינגט אַ גלאָק; איינ- צעלנע מענשן נײען פאָראיבּערן אַ שכּורער גײט רורך, װאַקלענריג זיך; אַ רראָזשקע קלאַפּט מיט רי רערער אופן האַרטן ברוק און פליהט פאַרבּי./ אָט איז רי קירכע מיט איר הױכן שפּיץן איבּער אים לויערט אַ כבּלײך װאָלקענרל אַזױ רוהיג און שטיל, אַז ס'רוכט זיך, עס האָט פאַרגעסן רירן זיך פון אָרט, און רוהט און שװײגט און טיקט זיך אין אייגענעם נחת. און אָט שײרן זיך רי גאַסן: איינע, רי, אויף װעלכע זי נײען איצט, אי אַ לאַנגע און אַ בּרײטע; רי אַנרערע, װאו מאַ ניע װאױנט -- אַ קרום און שמאָל געסל. בּענרער האָט זך אָפּגעשטעלט און געאָגט:

-- מִיר װילט זיך איצט ניט אַרײנגײן אין רעם שמאָלן געסל, -- עס איז לאַננװײלג. קומט, מאַניען מיר װעלן נאָך אַבּיסל שפּאַטירן.

-- ניין, ‏ בּ ענ ר ע ר, = ס'איז שפּעט.

און ראָך האָט זי זיך ניט גערירט פון אָרט. זי האָט אַרױס- גענומען פון בּלװע אַ זײנערל זעהן, װי שפּעט ס'איז. בּענרער האָט עס גענומען פון איר און האָט עס געהאַלטן אַ װײלע מיט אַ בּאַזונרער פאַרגעניגן. ראָס קלינע שװאַרצע זײיגערל איז אים פאָרגעקומען, װי אַ טײל פון מאַניען, או האַלטן עס אין רער האַנט האָט אים פאַרשאַפט פאַרגעניגן, האָט גערייצט זיין פאַר- ליבּט האַרץ.

-- אַ פירטל אויף איינס -- האָט ער געזאָנט נאָך אַ װײלע שוייגן,

זי איו געשטאַנען אַכּיסל פאַרטראַכט, רערנאָך האָט זי זיך אומנעקערט צו אים מיט ענערנישער בּאַװעגנג, האָט צוֹריק איינגעשטעקט ראָס זײנערל אין רער בּלװע און האָט געאָגט:

84

-- גוט, לאָמיר נאָך גײן. סיי װי סײי שלאָפט מען שױן ראָרט. ואוו אַהין?

-- אַלץ איינס,

און װירער זיינען זײ רורך פּלעצער און גאַסן; װירער בּאַהאַלט זיך רי לבנה און בּאַװײוט זיך צוריק; װירער אַ רראָזשקע, אַ שכּורער.... און דאָס לאַננװײליגע געשפּרעך װעגן זאַכן, װאָס אינטערעסירן אים נאָר ניט, װעגן טעאַטער, װעגן בּאַקאַנטע א. אַז. װ. -- דער געשפּרעך ציהט זיך אָהן אַ סוף. ראָס גליק קומט נישט -- בּענרער האָט שױן װירער אָנגעהױבּן צו בּונטעװען קעגן זיך אַלײן.

רער אַלטער געראַנק, װאָס ער האָט הינט כּמעט געהאַט װי רערשטיקט אין זיך, האָט װירער גענומען עגבּערן אין קאָפּ נאָך שטאַרקער. צװישן אונו -- האָט ער געטראַכט -- איז קין ליבּע, קיין האַרמאָניע, אין גאָרנישט ניטאָ, נאָר פּשוט: אַן אָפּמאַך. זי, אַ קלוג מײרל, װאָס װיל לעבּן, װיל טון מיט מיר, מיט א יונגענמאַן, װאָס פאַררינט געלט, אַ נוטן שרוך פאַר זיך... ‏ און איך בּין אַ נאַר, אַ יינגל, פאַרשטיי קיינמאָל ניט, װאָס טוט זיך אַרום מיר,

ער האָט געשװיגן און זיך פאַרטראַכט. און ראָס שטילשװײגן פון רעם ראָזיגן מענשן, װאָס זי האָט אַלץ ניט געקאָנט בּאַנרײפן, האָט זי גערײצט און בּאַלײרינט. זי אין גענאַנגען האַרט נעבּן אים, . האָט אים געקוקט אין דרי אויגן אַרײן, נאָר ער האָט גע- שװינן, געשװיגן מיט אַ פאַרבּיסענער אײנגעשפּאַרטקײט, און נאָר אין זיין אַראָפּנעלאָוטן קאָס, אין זיינע פעסט געשלאָסענע לפּן ‏ האָט זי רערקענט, אַז ער איז פאַרטראַכט. אַ שטאַרקער פאַרלאַננ האָט זי פּלוצלינג בּאַװעלטינט צו װיסן, װאָס ער טראַכט, צו גע- פינען רעם שליסל צו זיין האַרץ;

-- װאָס שװיינט איר, בּענרער? -- האָט זי געפרעגט.

-- מיר איז אַװױ אויך גוט, מאַניע -- האָס ער געענטפערט, טראַכטנריג רערבּיי, אַז ער זאָגט ליגן -- מיר װילט זיך ניט ריירן, פילאָזאָפירן, נאָר ניין נעבּן אייך און זיין גליקליך.

-- װאָס פֿאַר אַ שרעקליכער ענאָאיסט איר זײט! שטענרינ טראַכט איר נאָר װענגן זיך, און װענן אַנרערע טראַכט איר קײינמאָל ניט,

25 *8

-- ראָס איז װאָר -- האָט בּענרע ר געענטפערט קורץ.

רער ראָזיגער ענטפער, װאָס זי האָט אָפט מאָל געהערט פון בּענדערן, האָט זי שטענריג געבּייזערט און בּאַלײיריגט. עס האָט אויסגעזעהן, װי ער װאָלט בּאַהאַלטן זיין אינערליכעס פון איר, זי האָט געענטפערט בּין;

-- שטענריג ענטפערט איר אַװי: ,ראָס אין װאָר, ראָס אי װאָר"; ראָס װייס איך אָהן אייך. איך װיל װיסן: פּאַרװאָס אין ראָס נ יט װאָר. איר האַלט מיך אַפּילו ניט פייהיג צו פאַרשטײן אייך? װאָס!

-- איר האָט רעכט, מאַניע.

רער נעשפּרעך איז אָפּנעהאַקט געװאָרן, און זי האָט געװאָלט גיין אַהים. בּענרער האָט ױ מער ניט אָפּנעהאַלטן. ער האָט זי בּאַנלײט בִּין פאַר איר טױער, און בּאָם געועגענען האָט ער צוגעפּרעסט איר האַנט צו זיינע ליפּן און האָט זי געקושט.

צו װאָס ער האָט ראָס געטאָן, האָט ער ניט פאַרשטאַנע, און ער האָט געהאַט ראָס געפיל, אַו רער קוש אין געװען א נאַרישע צופעליגע טאַט, װי אַלע זיינע טאַטן, װי אַלע זיינע גע- ראַנקען און ספקוח,

אַמאָל אין ער געועסן האַרט נעבּן מאַניען אױף רער סאָפע בֹּאַ איר אין שטובּ. ערשט פאַר עטליכע מינוט אי מאַניע געװען לוסטיג-לעבּעריג, פול בּאַװעגונג, פול געלעכטער. זי האָט זיך געזעצט און צוריק אױיפגעשטאַנען, האָט גערערט און געװיצלט זיך, און יערער גליר אירער, יערער צוג פון איר געזיכט האָט װי גערופן: ,איך בִּין אַ פרייער פויגל, פול לעבּן, פריש און גליקליך". איצט איז זי פאַרשװיגן נעװאָרן און זיך װי אונטערגעגעבּן. אירע האָר זיינען ניט געװען אין אָררענונג, זי האָבּן זיך אַראָפּנעלאָוט אויף אירע אַקסלען, בּאַרעקט אירע אויערן און האָבּן ציטערנריג געשפּילט אויף אירע בּאַקן, אויף אירע אויגן. איר קליין שװאַרע- ליך געזיכט האָט װי אײנגעזאַפּט אין זיך רי שיינקייט; עפּעס אַן ערנסטקײיט איז איצט געלענן אױסגענאָסן אויף רעם פּנים. אירע אויגן זײנען װי טיפער געװאָרן, אַ לײכטער שאָטן פון שמערץ און בּײינקשאַפט האָט זי בּאַרעקט. זי איז געװען אָנגעטאָן אין אַ

36

לייכטער בּלווע... ער האָט גענלעט אירע האָר, געקושט אירע בּאַקן, אירע אויגן, איר שטערן, און זי האָט גערערט װייך און כּעטנריג;

-- צו װאָס ראָס בּ ענרער? ניט שיין פאַר אייך... הערט אויף!

נאָר ראָס זיינען געװען אומזיסטע װערטער, אָהן בּאַרײטונג, װאָס האָבּן געקלונגען, װי אַ שװאַך װײט װירער-קול פון עפּעס אַ װיסטעניש, װאָס ער איז שוין לאַנג רורכגעגאַנגען און װאָס ער האָט שוין פאַרגעסן. זי האָט איצט אים געהערט, געװען אין זיין מאַכט: ער האָט טוגעבּוינן איר קאָפּ צו זיך, אירע אַקסלען האָבּן געציטערט אונטער זיין אומאַרעמענריגער האַנט, און אירע פלינקע רירעװריגע הענט זיינען איצט געלעגן אָהן ענערגיע, אָהן מאַכט, װוילנלויז; אירע ליפּן נאָר האָבּן ניט אויפנעהערט צו בּעטן:

-- לאָזט אָפּ, בּענרער... בּאַ נאָט... װאָס טוט איר!

בּענרער האָט זיך געבּייזערט:

-- שװייג! איך װיל ניט, רו זאָלסט איצט ריירן!

און ער האָט זיך רערשראָקן פאַר זין אײנענער שטימע. ראָס איו ניט געװען קיין שטימע פון אַ פאַרליבּטן, נאָר עפּעס אַ געשריי פאַר אַ גרויסן װײטאָג. ‏ רער מאָמענט אין גענוג געװען, אַז ער זאָל זיך אויסניכטערן און זאָל װירער קלאָר טראַכטן זיינע אַלטע פּיינליכע געראַנקען. ער האָט געקוקט מיט רחמנות אויף דעם שיינעם בּאַשעפעניש, װאָס איו געועסן געבּן אים רער- שראָקן, װילנלויז און געפּיינינט.

-- רו ליבּסט מיך ניט, מאַ ניע! זאָג רי װאָרהײט...

-- איך װײס ניט, בּענ דע רן איך אַכט אײך זעהר, זעהר.

-- און ריר אי ניט אַנגענעם, אַז איך קוש ריך? קאָנסט ניט ליירן?

אַ קליינער שמייכל האָט זיך בּאַװיזן אויף אירע ליפּן. זי האָט זיך װירער אָנגעהױבּן צו פילן פריי, שטאָלץ און טראָטיג. זי איז צוגענאַנגען צו רעם קליינעם שפּינעלע, װאָס אין געשטאַנען אויפן טיש, האָט פאַרפּלאָכטן אירע האָר און געואָנט:

-- װאָס פאַר אַ נאַרישקײטן איר רערט הינט! אַלץ װילט איר װיסן. גריבּלען און גריבּלען אָהן אויפהער...

37

,איך האָבּ זי אַרױסגעלאָוט פון מײן מאַכט, און זי, אַ בּאַ- פרייטע, האָט װירער גענומען בּײסן, קראַצן װי אַ קאַץְ* -- האָט בּענרער געטראַכט. |

-- נײן, מאַניע -- האָס ער געואָגט -- איך ליבּ ניט קײן אומקלאָרקײטן, איך קאָן ראָס מער ניט איבּערטראָגן. רו פּייניגסט מיך, רו האָסט מיין רוה גערױבּט, איך בִּין צערייצט, אויפגערעגט טאָנ װי נאַכט. זאָנ, איך בּעט ריך: בִּין איך ריר צוּװירער? קאָנסט רו מײינע קושן ניט לײרן

זי האָט אַ װײלע געשױינן, האָט געמאַכט אַן ערנסטע פאַר- טרויערטע מינע און געואָגט:

-- מען ראַרף ראָך ניט זיין לייכטזיניג און מען קאָן זיך ראָך ניט לאָון קושן פון יערן! |

-- און איך בִּין ,יערערײ?

זי האָט װירער געשמײכלט, צופרירן פון זיך און פון איר טאָן, און האָט געענטפערט:

-- איך אַכט אייך זעהר, זעהר.

און װי אים איכבּערצובּעטן, האָט זי זיך געועצט נעבּן אים אויף רער סאָפע. ער האָט גענומען איר האַנט אין זײינע. זי האָט ניט געשטערט און האָט געװאַרט צו זעהן, װאָס פון רעם װעט אַרױס.

-- זאָג, מאַניע -- האָט ער זאַנסט געפרעגט -- קאָן מען קושן אַ מענשן, װעלכן מען אַכטעט?

-- און צו װאָס פרעגט איר ראָס?

-- איך װיל, רו זאָלסט מיך קושן.

-- נו, לאָום אָפּ, בּענרער, איך בּעט אײך...

-- ניין,. איך לאָז ריך היינט ניט אָפּ -- האָט ער געואָנט מיט צוריקגעהאַלטענער אויפרעגונג -- איך מוז װיסן, איך מוז זין איבּערטײגן, מאַניע...

-- זייט איר היינט אַ מאָרנער מענש, בּענרער! הערט איף, איך בּעט אײך... |

נאָר ער האָט זי מער ניט געלאָוט רײרן, ער האָט אַרומ- גענומען איר קאָפּ מיט זיינע בּיירע הענט און האָט אים צונע- פּרעסט צו זיין קאָפּ;

38

-- איך לאָז ריך גיט אָפּ, מאַניע, בּיו רו װעסט ענטפערן איך מוז װיס, מאַניע, רו מום ענספערן: יאָ צי ניטן איצט, רי מינוט! |

אירע ליפן האָכן קױים בּאַרירט זין שטערן, און ער האָט געפילט אַ לײכטן ציטער פון רי ליפּן, --אַ קורצן, אײילנריגן קוש.

בּאַלר רערנאָך האָט זי זיך נעזעצט אױיף אַ בּענקל בּאַלײריגט און מיר. ער האָט נאָר בּאַמערקט אײן בּליק פון אירע אױגן} רער בּליק האָטם אױסגערריקט כּעס או אַ שטילן שמערץ פון אַ געפּייניגטער.

ער האָט זי געקושט אױפן שטערן און אין אַרױסגענאַנגען בּייז, אויפנערעגט, סיט אַ צערורערט געמיט.

בּאַ ‏ צענרערן אין צימער אי געועסן מאַניע או נאָך עטליכע בּאַקאַנטע. מען האָט פיל גערערט, פיל געלאַכט און פיל גערוישט. מאַניע, װאָס האָט געשפּילט רי ערשטע פירל אין רער קאָמפּאַניע, האָט נעלאַכט און איז לוסטיג געװען נאָך מער, װי געװײנליך, כּענרערן איז רערװירער געװען איר לאַכן, אירע בּאַװענונגען; אַלץ, װאָסױהאָט געטאָן, אין געװען געמײנט קענן אים, אױסגערעכנט אים צו ערנערן. ער אי געועסן בּאַם טיש, אַרײננעקוקט אין אַ בּוך, שטיל און בּין. זי האָט ניט געקאָנט פאַרטראָגן זיין אויסערליכע רוה און האָט זיך אַלע װײלע געװענרט צו אים ראָ סיט אַ װיץ, ראָ מיט אַ פראַנע, ער האָט קורץ געענטפערט און האָט זיך ניט גערירט פון אָרט. אין רער לעצטער צײט האָט מאַניע אָנגעהױבּן צו פילן, אַן בּענרער רוקט זיך פון איר אָפּ, און רעם געראַנק האָט זי נלײכגילטיג ניט געקאָנט פאַרטראָגן.

כּלוצלינג נאָר איז איר אינגעפאַלן צו גײן אַהײם, און זי האָט גערופן מיט איר קלינגענריגער שטימע:

-- װער בּאַנלײט מיך היינט אַהײס? שנעל!

רער ערשטער האָט זיך אָפּנערופן מאירזאָן, ראָס איז געװען רי רריטע פּערזאָן, װאָס אין געשטאַנען צװישן זײ. ער איז געװען יונג, שיין, געזונט און זעהר פױל. געלעבּט האָט ער פון רעם, װאָס ער האָט געבּאָרגט בּאַ בּאַקאַנטע, און איז רעריבּער

9

נעװען זעהר װייך, און אויף זיין פּנים אי שטענריג געלעגן אַן אויסררוק, װי ער װאָלט זיך אַנטשולריגן און בּעטן, מען זאָל אים מוחל זיין. מײרלאַך האָבּן אים ליבּ געהאַט, אויסער מאַניע, װאָס האָט צו אים ניט געפילט קיין גרויסע סימפּאַטיע, און נאָר כּרי צערײיצן בּ ענרערן, האָט זי זיך צו אים טײלמאָל נוט פאַרהאַלטן, איצט האָט זי ניט געװאָלט, ער זאָל זי בּאַנלײטן, און האָט געואָנט:

-- נו, ליגט אייך, מאירזאָן, װײטער אויף רער סאָפע. איר זייט מיר שוין רערעסן געװאָרן. מינע הערן, װער װיל מיך בּאַנלײטן?

בּענרער איז געזעסן און ניט גערירט זיך פון אָרט. ער איז געװען פול אָנגעלאָרן מיט כּעס. אַלע אירע רײר האָבּן אים געערגערט. ‏ קיין איין ערליך װאָרט, קיין איינציג װאָרט אָהן אַ זייטיגן מיין רערט זי ניט"! האָט ער געטראַכט. אַלץ אין איר האָט אים אויסגעזעהן געפעלשט, נירעריג, ניט װירריג. ער האָט זי איצט טיף געהאַסט און געפילט אַ בּאַרערפעניש זיך גוֹקם צו זיין אָן איר, |

נאָר פּלוצלינג איז זי צוגענאַננען צו אים, אַרופגעלעגט איר האַנט אויף זיין אַקסל ענערניש און געזאָגט:

-- בע נ ר ע ר, בּאַנלײט מיך אַהים.

און רי קליינע בּאַרירונג פון איר האַנט האָט געמאַכט אַ איבּערקערעניש אין זיינע געפילן. מיט אײנמאָל איז רער גאַנצער האָס פּאַרשװאונרן, ער האָט נאָר געשפּירט יענע צערײצטקײט פון זיין נאַנצן װעון, װאָס אַ בּאַרירונג פון איר האָט שטענרינ אַריײנגעבּראַכט אין אים. רי צערײצטקײט, װאָס ער האָט אין רער לעצטער טיט לאַנג ניט געפילט, װאָס האָט אים געפעלט, װאָס רי בּיינקשאַפט נאָך איר האָט אים געקװעלט. נאָך אַ וילע האָט ער זיך געראַנגלט מיט רער רעה, גײן אָרער ניט, נאָר נאָך איין װײכער בּליק פון אירע אוינן האָט איבּערגעװאויגן רי שאָל. ער האָט זיך אױפנעהױבּן פון אָרט, אָננעטאָן רעם אױבּערמאַנטל און איז געגאַנגען מיט איר.

-- װי פּאַרבּלענרט איך בּין געװען, מאַניע -- האָט בּענר ער געואָנט, גייענריג מיט איר אויף רער גאָס -- אָט שוין

40

עטליכע חרשים, װי מיר רוכט זיך אַלץ, אַז איך שטיי געבּן רער שװעל פון מיין גליק. און יערן טאָג האָבּ איך געהאָפט, אַז איך װעל װערן אַ נײער מענש, װי איבּערנעבּאָרן; אַו אַלץ אין מיר װעט זיך בּאַרוהינן, אַז מיין צעריסענע צעהאַקטע זעלע װעט פריי אויפעטעמען; אַז איר, איר װעט מיר געבּן ראָס גרויסע גליק, פוּן װעלכן איך האָבּ נאָר געהערט אַנדערע רײרן, און װאָס איך אַלײן האָבּ קיין איינטיגע מינוט אין מיין לעבּן ניט געפילט. ‏ אין אייך האָכּ איך געהאָפט צו געפינען די רערלייזונג פון רעם גאַנצן פאַרװירטן לעבּן, פון רי אַלע מענשן, טאַט, געראַנקען און געפילן, װאָס זײנען מיר רערעסן געװאָרן בּיז צום רערשטיקן. װאָס פּאַר אַ טעות איך האָבּ געהאַט! אָנשטאָט גליק האָט איר מיר גענעבּן שטענריגע לײרן, האַס...

מאַניע האָט אים איבּערגעהאַקט: |

-- אייך, 3 ענרע ר, ראַרף מען נאָר געבּן און געבּן. איר שטייט שטענריג סיט אָפענע הענט און װאַרט, מען זאָל אײך געבּן. און שטענריג קלאָגט איר אייך און שטענריג בּלײיבּט איר גערעכט. פאַרװאָס נעמט איר ניט ראָס נליק, אױבּ איר װילט עס. גליק ראַרף מען נעמען, ראַרף מען נאָכיאָגן, ניט שטין װי אַ בּןדיחיר און װאַרטן, בּיו מען װעט געבּן. פאַרװאָס זאָל מען אייך געבּן? מיט װאָס האָט איר ראָס פּאַררינט?

זי האָט אים איבּערראַשט מיט איר ענערנישן ענטפער. ער האָט אויף אַזעלכע ריר ניט געװאַרט און האָט געענטפערט מיט אַ געקינסטלטער רוחיגקײט;

-- װי עס זעהט אויס, האָבּן מיר זיך בּיירע שוין גענוג פיינט, אפשר װעלן מיר מאַכן אַ סוף, מאַניע?

-- ראָס הייסט?

-- מיר װעלן זיך שיירן, װי פריינט אָרער פיינטל

מאַניע האָט אים געקוקט אין די אױנן אַרײן און האָט געענטפערט שמייכלענרינ:

-- נו, ראָס רערט איר ראָך נאָר אַזױ; שיירן זיך װעט איר אייך ניט, איך װיל ראָס ניט,

-- נאָר איך װיל, מאַניע.

-- איר װילט ניט, בּענרע רן ניט װאָר?

41

-- גלױבּט, מאַניע, איך װיל. איך האָבּ קײן כֹּח מער.

אַז זײ זײנען צוגעקומען צו איר טיר, האָט זי געואָגט:

-- נו, גיט רי האַנט, בּענרער, אַז איר װילט... אַך, װאָס פאַר אַ קאַלטע האַנט איר האָט!-- זי האָט לעננער געהאַלטן זיין האַנט אין אירער, זי האָט זיך אַבּיסל צוגעבּונן צו אים, װי זי װאָלט געװאָלט געהענטער מאַכן איר פרישן יוננטליכן קערפּער צו אים. ער האָט רעם רײץ ניט געקאָנט װירערשטײן, האָט זי אַרומגענומען, זי העפטיג געקושט, און זי איז אַװעק מיט אַ פּרעטענזיע:

-- װאָס איז מיט אייך, בּענרער? ראָס איז גראָבּ!

אַ גאַנצע נאַכט רערנאָך אי בּענרער ניט געשלאָפן, אירע לעצטע װערטער זיינען אים ניט אַרױס פון זין, און ררייענריג זיך פון איין זייט אױף רער צװײטער, האָט ער ויך געפרעגט און איבּערגעפרעגט: צו װאָס, צו װאָס אין ראָס געשען?

צו מאָרגנס האָט בּענרער געקױפט בּילעטן אױף אַ קאָנצערט און האָט מאַ ניען געשריבּן, אַז װײל ער װעט ערשט שפּעט פריי װערן פון זיין אַרבּעט, רעריבּער זאָל זי װאַרטן בּאַ זיך אויף אים. און װי נאָר ער װעס קומען, װעלן זײ צװאַמען פאָרן. ער האָט אַבּיסל פאַרשפּעטיגט, האָט זעהר געאײלט און אַרײנקומענדיג צו איר אין צימער, האָט ער געטראָפן מ איר- ואָנען זיצן

,רי אַלטע פּאָליטיק הױבּט זיך אָן" -- האָט ער געטראַכט.

-- איר פאָרט אויך אויפן קאָנצערט+ -- האָט ער געפרענט מאירואָנעף

-- אַ שאלה ראָס איז! איר האָט רען אַ בּאַנריף װאָס פאַר אַ זאַכן היינס װערן געשפּילט! איר װײסט, מאַניע, איך װאָלט ניט געגעסן און נעטרונקען, אַבּי צו הערן מװיק. צװײ גוטע זאַכן, זאָג איך, זײינען פאַראַן אױף רער װעלט: צו ליגן אױף רער סאָפע און צו הערן מוזיק, און אויסער רעם איז אַלץ גאָר- נישט, נאָרנישט. ניט װאָר?

-- אָריגינעל -- האָט מאַניע געענטפערט -- און איר, װי מיינט, בּענרער?

49

-- איך מיין נאָרנישט; לאָמיר גײן,

זײ זיינען איינגעשטיגן אין טראַמװײ. מ אַ ניע, אַרײנגײענריג אין װאַגאָן, האָט זיך געועצט נעכּן מאירואָנען װײטער פון בּענרערן רי נאַנצע צײט האָט זי זיך עפעס נעסורעט מיט מאירואָנען, אין סיטן האָט זי זיך הױך צעלאַכט או בּענרערן װי נאָר ניט בּאַמערקט. ער איז נעזעסן װי אױף גליהענריגע קוילן. אים האָט זיך געװאָלט אַראָפּשפּרינגען פון טראַמװײ און ניין, און ער װאָלט ראָס געטאָן, װען ער װאָלט ױך ניט שעמען פאַר מאירואָנען בּאָם אַרײנגאַנג צום קאָנצערט, האָט זיך מאַניע נעװענרעט צו אים:

-- וויפיל בּילעטסן האָט איר געקויפט, בּענגרער?

--- שוויי,

-- און פּאַר מ אי רזאָנען? איר האָט פאַרגעסן, אָרער װאָס? מען ראַרף קויפן נאָך איין בּילעט. |

קעגן זיין װילן האָטס בּענרער. געמווט קויפן נאָך אַ בּילעט, כאָטש ער האָט גוט געואוסט, אַן מאירוזאָנען האָט זי עקסטרע מיטנענומען, כּרי אים צו ערנערן און צו שטערן זײין רוח.

,װי מאָרנע ראָס קומט אױיס"! -- האָט ער געטראַכט מיט פאַרבּיסנקײט -- ,זי צװינגם מיך, אַז איך אַלײן זאָל העלפן מיך פּייניגן"!

אַז זײ זיינען אַרײנגעקומען אין אָפענעם נאָרטן, האָט רער אָרקעסטער שוין געשפּילט. ‏ קױם האָט מאירוזאָן רערהערט עטליכע טאַקטן, האָט ער זיך שוין אַנטציקט:

-- װי שיין, װי גרױיסאַרטיג! קײן רערהױבּענערע זאַך, זאָג איך, איז ניט פאַראַן אויף רער װעלט, װי מויק. הערט! הערט! שרעקליך! |

ראָס האָט נאָך מער אױפגערעגט בּענרערן, א אױך ראָ, אין גאָרטן, אין מאַניע געועסן אױף רער זײם פון מאירואָנען אַלץ איז נעװען עקסטרע געמײנט קעגן אים. ער האָט זיך געפילט בּאַלײריגט, געקװעלט. און רי מויק האָט אים נערירט בּיז טרערן. רי טענער זײנען אַרײנגעררונגען אין זײן פאַרבּיטערט האַרץ, האָבּן אים געלאַשטשעט און געטרײסט און איבּערגעבּעטן. עס איז געװען אַ מאָמענט, װען ער האָט פאַרגעסן

48

מאַניען און מאירזאָנען או רי נאַנצע װעלט א האָט נאָר געריינקט זיין איינציג גרויס אומנליק, אַז ער איז איינזאַם און עלנט, און קיין מענש און קיין זאַך עקסיסטירט ניט אויף רער װעלט, װאָס ער זאָל רערױיף קאָנען זאָגן? ;אָט ראָס האָבּ איך ליבּ, אָט ראָס האָכּ איך מיר אױסגעװײלט, אָט ראָס געהערט מיר*, טײלמאָל װירער איז אין זיין האַרצן אַנטשטאַנען אַ שרעק- ליכער האָס צו דער ראָזינער אומבּאַרעמהערצינער, אומגערעכטער מאַניע, און ער האָט געפילט, אַז ער ראַרף זיך נוקם זין אָן איר, אַרײנלאָזן איר אַ קויל אין רער בּרוסט און טויטן זי אויפן אָרט. און װירער אַ מאָמענט האָט זיך זיין נײסט בּאַרוהיגט, און דער געראַנק װעגן טױט האָט זיך אָפּנערופן פון אַ װינקל מח.

,װי אַ הונט, װי אַ הונט װעל איך שטאַרבּן!", האָט זיין האַרץ געװײנט צװאַמען מיטן אָרקעסטער, און רי אויגן זיינע זיינען פול געװאָרן מיט טרערן.

עס האָט זיך געענריגט רער ערשטער טײל, ער האָט גע- עפנט רי אױגן און געועהן, אַו מאירואָן מיט מאַניען הױבּן זיך אויף און גײען זיך איבּערשפּאַצירן.

ער האָט זיך אויך אױפגעהױבּן און געגאַנגען אַהײם, ניט געזעגענריג זיך מיט זיי.

צו מאָרננס איז בּ ענרער גענאַנגען אױף רער גאַס. ער האָט זיך געפילט מיר און מאַט. אַ נאַנצע נאַכט אין ער נישט געשלאָפן, אין געשעפט אַרין אי ער נים געגאַנגען און האָט זיך אַרומגעשלעפּט או'ף רי גאַסן אָהן ציל. פּלוצלינג האָט ער רערזעהן פאַר זיך מ אַ ניען, װאָס האָט זיך רערנעהענטערט מיט ניכע טריט;

-- װאו זייט איר נעכטן אַהינגעקומען? -- האָט זי געפרעגט, רערלאַנגענדיג אים רי האַנט,

נאָר ער האָט איר ניט גענעבּן זיין האַנט; ער איז געבּליבּן שטיין אויפן אָרט מיט אַן אַראָפּגעלאָוטן בּליק. זי איז בּלײיך געװאָרן און האָט פּאַמעליך אָפּנעטראָטן פון אים.

בּענרער האָט איר נאָכנעקוקט, בִּיז זי איז אַרײן אין אַן אַנגרערער גאָס, און ער איז װײטער געגאַנגען זיין װעג.

בריוו

יעקב בּענ רע ר, אַ יונגערמאַן פון אַ יאָר ררייסיג, אַ הויך- געװאַקסענער מיט אַ מאָנער, בּלאַס פּנים, מיט פיל קנײטשן אויפן שטערן און סים אַ גענאָלטער בּאָרר, האָט געשפּאַנט איבּער זיין צימער אַרױף און אַראָפּ, פאַרטיפט אין געראַנקען. אויפן טיש איז געלעגן אַ בּריו, װאָס ער. האָט ערשט רערהאַלטן פון רחלען פון רעמעלבּן מײרל, װאָס ער האָט צװײ יאָר נאָכאַנאַנר נישם געלאָזט פון אױנ. איצט האָבּן אַלע זיינע געראַנקען געפלאַטערט אַרום איר. יערעס סאָל, װען ער איז פאַרבּײגענאַנגען פאַרן טיש, האָט זיין בּליק זיך װי אומגערן אָננעשלאָגן אָן רעם בּריװ.

קלאָר זײנען איצט זינע געראַנקען נישט נעװעןן ער האָט נאָר נעטראָגן אײן געפיל אין האַרצן, אַ נעפיל פון צופרירנקייט און פון זיג. און איז געװען נישט װי געװײנליך אױיפגעמונטערט. אין אַזאַ אַרט צושטאַנר האָט ער געקאָנט שפּאַנען איבּערן צימער רריי, פיר שעה, איבּערגעבּן זיך אין רשוח פון לײכטע, פּלאַטער- רינע געראַנקען, און פילן רערבּײ אַ רערלײכטערונג, װי עמיצער װאָלט אים שטיל גלעטן רי האָר און איינרוימען: ,רו בּיסט אַן ערנסטער, אָרנטליכער מענש, בּענרער: נישט אומױסט ‏ "

אין זיין צעשפּילטער פאַנטאַזיע האָבּן זיך אַלע װײילע אָנגערופן פון ראָס נײ די װערטער, װאָס רחל האָט געלאָוט פאַלן אין איר בּריװּ װי אומנערן: ,נאָך רעם אַלעם מו איך מורה זײן, אַז איך קען אײיך נים: האָט איר מיך ליבּ?* און יערעס מאָל, װען רי װערטער האָבּן זיך אָפּנעשפּינלט אין זײן גערעכטעניש, האָט אַ צופרירענער שמײיכל געשפּילט אויף זיינע לִיפֵּן, און ער האָט זיך רערמאָגט, װאָס רחל האָט אים אַמאָל געזאָגט, אַז זיין

47

געלעכטער אי עפּעס אַ מאָרנער, אַז אַפילו װען ער לאַכט, בּלײיבּט זיין פּנים ערנסט און טרויעריג, װי געװיינליך. ראַמאָלסט, ווען זי האָט אים ראָס געואָגט, האָט ער עס זיך גענומען צום האַרצן און עס האָט אים געערגערט: איצט פאַרקערט, האָט רער געראַנק נאָר אַרױסגערופן צופרירנקיט און שטאָלץ, װי אַלע איבּעריגע געראַנקען, װאָס האָבּן זיך געטראָגן אין זיין קאָפּ.

אַ סקריפּ פון רער טיר, װאָס מען האָט געעפנט, האָט איבּער- געריסן רעם פאָרעם פון זיינע געראַנקען, אין צימער איז אַרײג- געקומען רי רינסט, אַ יוננע שיינע קריסטין, און איז געבּליבּן שטיין, װי געװיינליך, בּאַ רער טיר, אַשטײגער, װי זי װאָלט מוראָ האָבּן נעהענטער צוצוניין צו אים.

-- רער ; פּאַן װעט טרינקען טײ? -- האָט זי געפרעגט.

בּענרער האָט געשאָקלט מיטן קאָפּ אױף יאָ, האָט גע- שמייכלט און געזאָנט;

-- איך װעל טרינקען.

רי רינסט האָטס אויסגעועהן איצט גאָר בּאַװנרערס שײף ראָס גרינע ליכט פון רער לאָמפּ, װאָס האָט בּאַרעקט איר פּנים און איר בּרוסט, האָט צוגעגעבּן עפּעס אַ בּאַונדערן רײץ צו איר איינפאַכער שיינקייט. זי איז, װי געװינליך, געשטאַנען אַ װײלע בֹּאַ דער סיר און נישט גערירט זיך פון אָרט. רער נאַנצער בּע נ ר ע ר, זיין בּליק, װאָס זי האָט ניט געקאָנט פאַר- טראָגן, זינע קורצע אָפּגעהאַקטע ענטפערן און זינע גערװעוע, ניכע בּאַװעגונגען -- זיינען איר מאָרנע פּאָרנעקומען און האָבּן בּאַלײרינט איר װײבּליכעס זעלבּסט-געפיל. זי איז געװײיגט געװען צו יונגעלייט, װאָס זיינען איר נאָכגעלאָפן, װאָס האָבּן זי געקושט און אַרומגענומען, און װאָס זי האָט אָפּגעשטופּט און געוירלט. בּענרער אָבּער האָט מיט איר פיל ניט גערערט. ניט געקושט זי, אַפילו זי ניט אײנמאָל אָנגערירט. און ראָך, יערעס מאָל, װען ער איז צו איר געהענטער צוגעגאַנגען איין טריט, האָט זי זיך רערשראָקן און איז בּלאַס געװאָרן. איר האָט זיך גערוכט, אַו אָט פאַלט ער אָן אױף איר...

בּענדער, װאָס האָט זיך איצט געפילט אױפגעמונטערט און פרייליך, האָט זיך געװענרט צו איר מיט אַ שמײכל.

48

-- צי האָט מאַ ריאַשאַ אַ חתן? --

-- אַ חתן? פון װאַנען זאָל איך האָבּן אַ חחן? איך ראַרף ניט קיין חתן.

-- נאָר.... און בּענ רע ר האָט נעפילט, אַז רי צונג בּאַװענט זיך אים ניט פריי, און װאָלט שוין צופרירן געװען, רי רינסט זאָל אַרױסנײן פון צימער, זי אָבּער איז װײטער געשטאַנען און געזאָגט מיט אַ געלעכטער:

-- איך האָבּ געהאַט אַ חתן. פאַר צוויי יאָר האָבּ איך געהאַט אַ חתן, כ'װאָלט געהאַט פיל געלט, װאָלט איך געהאַט אַ חתן..

-- נו, זאָל מ אַ ריאַ שאַ בּריינגען טי.

רי רינסט איז אַרױסגעגאַנגען, בּאַלר אין זי צוריקגעקומען און געבּראַכט טיי, נאָך אַמאָל איז זי געבּליבּן שטיין אַ װײלע בּאַ דער טיר און האָט געקוקט אויף בּעננר ער ס קאַרק, װעלכער איז געזעסן בּאַם טיש אינגעבּויגן, װי פאַרזונקען אין געראַנקען. ער האָט עקסטרע ניט אױסגעררײט זיך און האָט נאָר געפילט איר נאָהענטקײט, װאָס אי איצט אים געװען צו לאַסט. צום סוף איז זי אַרױס פון צימערן בּענרער האָט זיך אויפגעהויבּן פון אָרט. גענומען שפּאַנען אַרױף און אַראָפּ און איבּערלייגן זיך אין קאָפּ אַ בּריו צו רחלען.

;איך האָבּ קײנמאָל נישט געזאָגט קין לינן און װעל ניט זאָגן ! -- האָט ער געטראַכט מיט שטאָלץ אויפגערענטערהײט. ,איך װעל פּרובּירן צו געבּן איר מיין האַרץ נאַקעט אַװױ, װי עס איז; איך װיל זיין פאַר איר, װאָס איך בִּיףף. ער האָט זיך צוריק- געזעצט, איבּערגעװישט מיט רער האַנט רעם שטערן, אַ װײלע געגלאָצט אויפן שפּיץ פערער, װאָס ער האָט געהאַלטן אין רער האַנט, און האָט גענומען שרײבּן;

, טײערע רחל!

;אָס ערשט איצט האָבּ איך ערהאַלטן אײער בּריו, װאָס האָט מיין האַרץ רערפילט מיט צופרירנקייט און פרייר. און איך אייל זיך בּאַלר אייך צו ענטפערן, ניט אַכטנריג, װאָס איך ראַרף געבּן אַן ענטפער אויף אַזאַ שװערער און ערגסטער פּראַנע, װי רי, װאָס איר האָט מיר פאָרנעלענט. איך װיל איין מאָל רירן,

4 | 4

| װי מיט מיין איינן האַרץ, רערקלערן אייך, טײערע, און אויך מיר אַלײין קלאָר מאַכן מיינע געפילן. |

,איך האָבּ אייך שוין געשריבּן, אַז רי לעצטע צײט, זינט איך האָבּ בּאַקומען אַ שטעלע און פיר אַן אַנשטענריג, רענולער לעבּן, פיל איך מיך זעהר שלעכט און אומצופרירן, מיינע נערװן זיינען נאָך מער אױפגערענט. מײנע אַלטע בּאַקאַנטע רער- װײטערן זיך פון מיר איינער נאָכן אַנרערן, נלײך איך װאָלט בּאַנאַנגען אַ שװערע זינר, און, רעם אמת זאָננריג, פיל איך זיך אַלײן אויך זינריג .... פאַרװאָס? -- איך װײס ניט. פילײכט רע- ריבּער, װײל איך בִּין געװיינט שוין עטליכע יאָר צו װאוינען אין אַן איינג, שמוציג צימערל, ניט צו רערעסן און ניט צו רערשלאָפן, טײלמאָל צו הונגערן, מיט איין װאָרט: װײל איך האָכּ מיך צו- זאַמענגעלעבּט מיט רער נױיט. יערער אָנפאַנג אין שװער. איך װעל צוגעװײנט װערן און ראַמאָלסט װעל איך לעבּן, װי אַלע מענשן אַרום מיר, זאָל זיין, װאָס ס'װיל! מ'קאָן מיך רופן , בּורזשואַײ, ;אַ מענש פון רער מענגע?ן איין זאַך װעל איך ניט לאָזן צונעמען בּאַ. מיר, איין זאַך נאָר װײס איך זיכער: איך האָבּ קין ליגן ניט געזאָגט, איך האָבּ קײנטאָל ניט ג עוואָלט קײן ליגן זאָגן. און ראָך גלױבּט מיר, טײערע, אַז פון ינגלװײן אָן בּיו איצט האָט זיך נאָך ניט געטראָפן, איך זאָל רײירן מיט אַ מענשן א לענגערע צײט, און איך זאָל רערבּײ ניט האָבּן ראָס אום- אַנגענעמע, עקלריגע געפיל: אַז איך בּאַהאַלט עפּעס אין מיר, אַז איך מאַך זיך שענער און בּעסער, אַז איך בּין ניט, װאָס איך בִּין. נאָר מיט אייך, טײערע, האָבּ איך פאַרבּראַכט פיל שטונרן, ניט צו האָבּן רערבּיי ראָס עקלרינע זינריגע געפיל. און אױך איצט שרייבּ איך אייך, און מיין האַרץ פילט זיך פרײי און װאָר רערבּיי,

,אייך האָט געװאונרערט מיין אויפפירן זיך רי גאַנצע צײט, װען איר זייט ראָ נעװען, קיין איינציג קלאָר װאָרט האָבּ איך אייך ניט געזאָגט: קיין אײינמאָל ניט גערריקט מיט ליבּע איער האַנט, ראָס האָט אייך געװיס בּאַלײירינט. איך פּאַרשטײ ראָס, נאָר װאָס האָבּ איך געקאָנט טון? איר ראַרפט װיסן, אַז פון מײן גאַנען זוכן, פון מיינע אַלע שטרעבּוננען, פון אַלעם רעם, װאָס האָט

50

געגעבּן, װי מען זאָגט, אַן אינהאַלט מיין לעבּן, אַז פון רי גאַנצע צען פאַרװאָגלטע יאָרן אין מיר גאָרנישט געבּליבּן, װאָס איך זאָל רערויף זאָגן: אָט ראָס װיל איך און ראָס אין מיר ליבּי, און נאָר איר, טײערע, זײט מיר געבּליבּן. פיל, זעהר פיל האָבּ איך געטראַכט װעגן אייך. צי האָבּ איך געקאָנט אױסקלײבּן אַ װאָרט פון װערטער-בּוך און אייך זאָנן? האָבּ איך געקאָנט ליגן זאָגן פּאַר רעם אינציגן בּאַשעפעניש, מיט װעמען איך האָבּ מיך געפילט פאַרבּונרן? ניין! ראָס האָבּ איך ניט געקאָנט טו. איר זייט מיר צו מײער, און פילן זיך זינריג קעגן אײך האָבּ איך ניט געװאָלט.

, צי איך ליב אייך? -- יאָ, געװיס.

,איך רערמאָן זיך איין אָװנט אין איער צימער, איר האָט פיל געלאַכט און זײט געװען זעהר שיין. אייערע האָר און איער נאַנצער צאַרטער פרישער קערפּער האָבּן געלאַכט. אײערע שװאַרצע אויגן האָבּן נעפינקלט און געשפּראָצט מיט נחת און לוסט, און יענץ שטרינג רורכרריננענר פײערל, װאָס האָט מיך צוריק געשטויסן יערעס מאָל, װען איך האָבּ מיך נעװאָלט רערגעהענטערן צו אייך -- יענץ פייערל האָט מער ניט געפינקלט אין אייערע אויגן. איר זייט געװוען אינגאַנצן לוסט און געלעכטער. און איך געריינק, אַז יערעס מאָל, װען איר האָט הױך זיך צעלאַכט, האָבּ איך געפילט, װי אַ װאַסער-פאַל װאָלט אָנקלאַפּן אויף מיינע געהירן,. איך בּין מיר נעװען און האָבּ מיך געלענט אויף רער סאָפע. איר זט צוגענאַנגען, אָנגענומען מיך פאַר רער האַנט און מיך געצױגן. רוכט זיך, איר האָט געואָגט: ,זעהט נאָר, װי ער האָט זיך טעלעגט"! און ראַמאָלס -- רער מאָמענט שטייט לעבּעריג אין מיין גערעכטעניש -- איז װי אַ מעכטיגער שטראָם רורך מיין נאַנען קערפּער. איך האָבּ געװאָלט אייך אַרומנעמען, פּאַלן אױף איער האַלז און װײנען. איך האָבּ אָבּער ראָס ניט געקאָנט טון אין אָנװעזנהײט פון אַנרערע. און אַז איר האָט אייך אָפּנערוקט פון מיר, האָט מיין גאַנצער קערפּער געציטערט, װי אין אַ פיבּערן אַ גרויסע מירקײיט האָט מיך בּאַ- ועלטיגט, רער קאָפּ איז נעװען לער, און נאָר רעם שטראָם האָבּ איך ראָרט געפילט, װי ער װאָלט אויף אײיבּיג פאַרנליװערט געװאָרן

81 1

אין מיר. ... און יענע נאַכט, אַז איך בּין אַהים געקומען אין מיין צימער, האָבּ איך געפילט, אַז איך בּין ניט מער עלנט און איינזאַם-- און ראָס האָט מיך געפרייט. נאָר ראָס געפיל אי רורך, האָט זיך נאָר אָפּנעשטעלט אין מיין גערעכטעניש, און פיל-פיל מאָל האָבּ איך אייך געװאָלט עפּעס זאָגן און האָבּ ניט געקאָנט.

,איר געריינקט געװיס רעם פאָריגן שבועות, װען סיר זיינען גענאַנגען שפּאַצירן אונטער רער שטאָט. מיר האָבּן רי קאָמפּאַניע געלאָזט אונטער זיך און גענאַנגען אין צװײען פאָראױס. אין מיטן װעג זײט איר אַרױפגענאַנגען אויף אַ קליין בּערגל און זייט אַזױ געשטאַנען. זעהר שין זײט איר רעמאָלס געװעף יונג, פריש, פול לעבּן זײיט איר געשטאַנען, װי אַ בּױים אין בּליהען, איך רערמאָן זיך אײער פּנים, אײערע האָר און רי לעצטע שטראַלן פון רער זון, װעלכע האָבּן געשפּילט אױף אייך, אײיערע אויגן, װאָס האָבּן געבּליקט מיט אַזױ פיל װײכקײיט און בּיינקשאַפט העט װײט, ראָרט אַהין, װאו ס'אין געשטאַנען אַ קלין הײזל און האָט אינגאַנצן געפינקלט, בּאַנאָסן מיט ליכט. איך רערמאָן מיך אָן דעם בּליק, װאָס איר האָט געװאָרפן אויף מיר, און װי איר זײט פּלוצלינג אַראָפּגעשפּרונגען פון בּערגל מיט אױסגעשפּרײטע אָרעמס... רעמאָלט האָבּ איך געװאָלט צולויפן און אייך אַרײננעמען צװישן מיינע אָרעמס. נאָר איך האָבּ פאַרשפּעטיגט. רי קאָמפּאַניע אין אָנגעקומען.

,{שטענריג האָט מיר עפּעס געשטערט, שטענריג אי ראָס געפיל אָפּנעשטאָרבּן אין האַרצן, איירער נאָך ס'איז אַרױס אויף רער ליכטינער װעלט.

;אַז איר זייט געפּאָרן פון ראַנען, און איך האָבּ אייך בּאַלײט, האָבּ איך רי גאַנצע צײט געטראַכט אייך עפּעס צו זאָגן -- און האָבּ געשויגן. ‏ איך האָבּ ניט געוואוסט, װאָס צו זאָנן. עטליכע מינוט, איירער רער צוג האָט גערירט, האָבּ איך שוין געפילט, אַז אַלץ בּלייבּט בֹּאַם אַלטן. און מיט שרעק האָבּ איך געװאַרט אויף רעם מאָמענט, װען רו װעסט פאַרשװינרן און פאַר מינע אויגן װעט בּלײבּן רער לערער רױים. איך האָבּ געמײנט, אַו עפּעס װעט געשען: איך װעל װיַנען, לאַכן, שרײען... און איך בּין צוריקגעקומען אַהים מיט אַ װיסט האַרץ,

52

;איך װײיס ניט, װאָס מיט מיר איז. סיר הױבּט אָן צו שווינרלען אין קאָפּ. ‏ איך הער מענשן ריירן װענן ליבּע, האַס, קנאה און פאַרשיירענע אַנרערע זאַכן. טײלמאָל רוכט זיך מיר, אַז זײ פּלױדערן נאָר, אַז זי זיינען ניט װאָרהאַפּטיג, אַן אין אמחן איז אויף רער װעלט נישטאָ נישט קיין ליבּע, נישט קיין האַס, נישט קיין קנאה און רעסטגלייכן. עס זײנען פאַראַן נאָר טױונטער פאַרשיירעגע פאַרבּײיגיײענריגע געפילן, נישט עגליכע אײנס צום צװײטן; רער מענש אַלײן ענרערט זיך פון מינוט צו מינוט... און װען איך טראַכט אַזױ, װערט מיר לײכטער אױפן האַרצן רעמאָלט געפין איך אין זיך ראָס העכער זין איבּער אַנרערע, ראָס געפיל פון שטאָלץ, װאָס קלעפּט אָן מיר פון מיינע יאָרן רעמאָלט זאָג איך מיר: איך קאָן ניט לעבּן, װײיל איך בּין קלוג, װײל איך האָבּ אָפענע אױגן, זעלטן אָבּער פּאַסירט ראָס מיט מיר. נעויינליך טראַכט איך: טאָמער? װער װײס? פילײכט אי יאָ מיין האַרץ אַזױ פאַרראָרבּן, פילייכט נאָר מיין לעבּן אי אַזױ צעבּרעקלט, פילייכט זיינען שולריג ראָ נאָר רי צען פאַרװאָנלטע. יאָרן אָהן פרייגט און פאַמיליע, אָהן הויז און אָהן אַ װײבּליך װעון? ,איך שרייבּ אייך ראָס אַלץ, אום איר זאָלט װיסן מיין זעלן- צושטאַנר, אום איר זאָלט פאַרשטיין, פאַרװאָס איך האָבּ געשויגן און ניט אַרױסנערערט רי עטליכע װערטער, װאָס האָבּן איך געקאָנט פאַרבּינרן מיט מיר. איך האָבּ געשװיגן, װײל איך האָבּ ניט געואוסט, װײל איך האָבּ ניט געװאָלט ריירן קיין ליגן. ,װאָלט איך שוין געהאַט אַמאָל אין מיין לעבּן ליבּ געהאַט, װאָלט איך פאַרגלײכט מיינע אישטינע געפילן מיט רי יעניגע, און װאָלט געװאוסט. נאָר איך האָבּ קײנמאָל ניט געליבּט, ניט אַמאָל אַרומגענומען, ניט אַמאָל גנעקושט אַ פרוי"... בּענרער האָט פּלוצלינג אויפנעהערט צו שרײבּן, און משונהרינ פּאַרקרימט זיין פּנים: געעפנט ראָס מױל, און פון זיין געזיכט איז געװאָרן איין קנויל פון קנייטשן. אין זיין קאָפּ איז געװאָרן אַ מישמאַש, װאָס פלעגט יערעס מאָל פּאַסירן מיט אים, װען ער האָט זיך רערמאָנט אַ מיאוסע געשיכטע פאַר רריי יאָר מיט אַן. אַנדרער מיירל אין אַן אַנרער שטאָט, װאָס ער איז זיך מיט איר

בּאַנאַנגען אַזױ װי מיט רח לען; און אײנמאָל, װען זײ זיינען

8

געבּליבּן אַלײן, האָט ער זי פּלוצלינג אַרומגענומען, און זי האָט אים אָפּנעשטױסן און געשריען: , אומפאַרשעמטער!*... עטליכע סעקונרעס זיינען פאַרבּי בּיו בּענרערן איז קלאָר געװאָרן אין קאָפּ און ער האָט אויפגעצייכנט אויף אַ שטיקל פּאַפּיר רריי מאָל: ,אומפאַרשעמטער, אומפאַרשעמטער, אומפּאַרשעמטער*. װירער אי ער זיך עטליכע מאָל איבּערגענאַנגען איבּערן צימער און האָט װייטער געשריבּן:

,איין זאַך נאָר װײס איך זיכער: אַז פון קינרװיו אָן, בּאַ דער גרעסטער אויפרענונג, װען איך האָבּ גערערט מיט רער שטאַרקער בּאַנײסטערונג פּאַר צוהערער, װען איך האָבּ געלאַכט און געטרײסלט זיך פּאַר געלעכטער -- שטענריג אין אײן געראַנק געלענן בּאַהאַלטן אין אַ װינקל פון מין מח: {װען רו װאָלסט געװאָלט, בּע נ ד ע ר, װאָלסט רו געקאָנט זיין רוהיג*. רי שטימע האָבּ איך שטענריג געהערט אַרױסרײרן פון מיין אינערליכן װעון.

,אַזױ, מיין ליבּע, איך בּאַלעסטיג אייך אומזיסט מיטן לעון מיין בּריװ, און איר פאַרצײט מיר. איך מוו ראָך זײן, װאָס איך בִּין, כאָטש פאַר אײן לעבּעריג בּאַשעפעניש: פאַר אײך, טייערע. בּאַנער איך איך? -- אַ! װי לײכט סיר אין צו ענטפערן אויף אַזאַ פראַגע: יאָ, יאָ און יאָן נאָך מער, טײערע, איך פיל, אַז אויסער אייך האָבּ איך גאָרניט, אַז לעבּן אָהן אייך אין מיר כּמעט אוממעגליך. איך האָבּ קיין פריינט, קיין נאָהענטן ניט, קיין חבר, קיין פּאַרטרױט האַרץ. רי בּאַקאַנטע רערװײטערן זיך פון מיר, ניטאָ מער, װאָס סװאָל מיך פאַרבּינרן מיט זײ. איך בִּין איינזאַם, פול װירערװילן און עקל...

,ס'װעט אייך גוט זיין בּאַ. מיר, טײערע. איך װעל איך ליבּ האָבּן, אַ, װי איך װעל איך ליבּ האָבּן! איך שטעל מיר פּאָר: מיר װעלן זיצן צװאַמען בּאַם מיטאָג, איך װעל אויפשטין צופרירן און גינסטיג און װעל קושן איער שטערן, איער שיינעם שטערן, טײערע. איר װײסט ניט, װי טיף איך קאָן ליבּ האָבּן. קיין שלעכט האַרץ האָבּ אנך ראָך נאָך אַלעם גיט געהאַט?...

רי טיר אין געעפנט געװאָרן, און די רינסט אין אַרײנגע- קומען צו נעמען רי גלאָז. בּ ענרער האָט אַװעקנעלענט רי

54

פערער. רי רינסט האָט אים אָנגערירט מיט איר אַקסל, צוגעמענריג רי גלאָז, און ער האָט אױף איר נענלאָצט שטום, זינלויז. |

-- װאָס קוקט רער פּאַן אַזױ? -- האָט זי געפרעגט,

-- אַזױ -- אַ קורצער שמיכל האָט פאַרקרימט זיינע ליפּן, און ער האָט זיך אױיפנעהױיבּן פון אָרט.

רי רינסט איז אַרױס פון צימער.

בּענרער איז געבּליבּן אַלײן און געקוקט אויפן בֹּריו, אויף רי בּיינעלאַך פון בּײרעזײטן-בּאַשריבּענעם פּאַפּיר, און האָט געגעניצט. ער האָט שוין געפילט, אַז רעם בֹּריוֹ װעט ער ניט אַװעקשיקן; אַז זיין איצטיגע אויפרעגונג אין ניט מער, װי אַלע זיינע אויפרעגונגען: א נאַרישע קינרערשע געװײנהײט, רי נײגונג זיינע צו פילאָזאָפירן און גריבּלען, װאָס האָט פאַרגיפטעט זײן לעבּן, זינט ער גערײנקט זיך. ;װאָס איך האָכּ ראָ געשריבן רחלען -- האָט ער געטראַכט -- ,האָבּ איך געקאָנט שריבּן יערער ניט-העסליכער פרויענצימער, אַפילו רער רינסט האָבּ איך ראָס געקאָנט זאָגײ. רי בּײגעלאַך פּאַפּיר זײנען גע-. לעגן צעװאָרפן אויפן טיש, און ער האָט מוראָ געהאַט רורכ- צולעזן זי פון אָנהױבּ בִּיו צום סוף. װירער האָט ער געפילט, װי רי שװערע מאַטעררינע געראַנקען בּאַפאַלן אים, און אום לויז צו װערן פון זײ, האָט ער זיך געזעצט אויפן בּעט, אַראָפּ- געלאָזט רעם קאָפּ און גענומען אונטערבּרומען אַ רוסיש לירל. און בּרומענריג, האָט זיין האַרץ זיך געטראָגן מיט בּײנקשאַפט צו יענעם װײבּליכן װעון, װאָס שיפט זיך צװאַמען מיט איר גע- ליבּטן אָװנט-צײיט איבּערן טייך, װעגן װעלכער ראָס ליר האָט רערצײילט. רי געפילן פון פולן לעבּן, פון לוסט און בּאַנערן, פון געזונטקייט און קראַפט, װאָס ראָס ליר אין געװען פול מיט זײ, האָבּן אים פאַרשכּורט. אין זיין פאַנטאַױע האָט ער געועהן ראָס שיפל, רעם אױפגעבּלאָזענעם זענל, די גלאַטקײט פון װאַסער, רעם אָװנט-װינטן ער האָט געפילט רעם שטאַרקן געוונטן קערפּער, אַ רוט שפּראָטנריג פּנים... נאָר פּלוצלינג, נישט צו װיסן פון װאַנען, אין געקומען עפּעס אַ געראַנק אים אין קאָפּ אַרײן

און האָט אים אויסגעגיכטערט.

8

,איך װייס ניט, װאָס אַרום מיר טוט זיך! אַ נאַר בִּין איך!? -- האָט ער זיך געזירלט, שפּאַנענריג גיז איבּערן צימער -- ,װאָס װיל איך רען? װאָס איז מיין פאַרלאַנג? װאָס פילאָואָפיר איך? לעבּן װיל איך, איך בּין מיר! זי װיל מיט מיר חתונה האָבּן. און װאָס איז ראָס קרימען זיך? װאָס?! צי האָבּ איך ניט ראָס רעכט צו נעמען אַ װײבּ? פאַר װעמען שרעק איך מיך? פאַר װעמען? פאַר װאָס?*

,ליגן, ‏ ליגן,. ליגן"! -- האָט ער אַרױסגערערט בּיז, אַו ער האָט זיך רערמאָנט אָן רי װערטער פון בּריװ: ;,איך קאָן ניט לעבּן". -- ,ליגן! איך קאָן יאָ, איך קאָןף!

רער געראַנק, אַז ער איז אין אמחן ניט פייהיג צו לעכּן, װי אַנרערע, אַז זיין געלעכטער איז אַן אַרט זיפץ, װי ר חל האָט אים אַמאָל געזאָגט, -- רער געראַנק האָט איצט גערריקט זין האַרץ, ער האָט געבּיסן זיין אונטערשטע ליפּ פאַר צאָרן, און מיט אַ װילרן האַס איז ער צוגענאַנגען צום טיש און גענומען שרייבּן גאָר אַן אַנרער בּריו צו רח לען:

מיין לעבּן, מיין זעלע!

,איך לייען און לײיען ריין בּריװ און נגלױבּ אַלין ניט אָן מין גליק. אָט איז ריין בּריו פאַר מיינע אױיגן, רער בּריוו געשריבּן מיט ריין אייגענער האַנט. מיט ריין קליינער שיינער װייסער האַנט. אָ! װי װאָלט איך װעלן, רו זאָלסט זעהן, װאָס אין מין האַרצן קומט איצט פאָר! רו, דו אַליין רערסט ראָך צו מיר. איך לײיען יערעס װאָרט, יערן אות -- און כ'וואונרער זיך און פרעג: צי בִּין איך טאַקע גליקליך? צי געהערסט רו מיר, רח ל? און איך לִיבּ ריך, װי איך ליבּ ריך! װײל ראָך נאָר פאַר פיל ליבּע, װײל מין האַרץ אי געװען פול איבּער רי בּרעגעס, האָבּ איך ניט געקאָנט ריירן. ‏ איך האָבּ ניט געקאָנט, איך האָבּ ניט געװאָלט װאָכעריג מאַכן מיט װערטער רי הייליגקייט פון מיין ליבּע. מיר זיינען ראָך גליקליך! אָט רי מינוט האָבּ איך דערהאַלטן ריין בּריװ און קאָן ניט צוריקהאַלטן מיינע געפילן. איך קוש ריך און ליבּ ריך אויף אייבּיג, אומענרליך, מיין לעבּן און מיין זעלע! ריינער, רייגער, רײנער בּין איך! שטעל ריר פאָר: נאָך צען יאָר פאַרװאָגלט זיין, אָהן פונק ליבּע, אָהן פונק לעב בּין איך פּלוצלינג געװאָרן

6

גליקליך, רער גליקליכסטער אויף רער װעלט, װײל רו געהערסט מיר, מיין ליבּע, טײערע. איך קוש ריך און פּרעס ריך צו מײן האַרצן. מאָרגן װעל איך ריר שרײבּן אַן אויספירליכן בּריװ און װעל אַלץ גענוי אַרומשרײבּן. מיין גליק האָט סמיך שכּור גע- מאַכט. איך װיין, פאַרגיס טרערן פון נליק. רײין"...

;איך קאָן יאָ!* איז רורך אַ געראַנק בּאַ בּענרערן אין קאָפּ, אַו ער האָט געענריגט לײענען רעם בּריװ--- און מיט אַ געפיל פון אַ זיגער האָט ער וױך אָנגעלענט אױפן שטול און געקוקט גראַר פּאַר זיך. אין עק טיש ראָרט, אין אַ זײט, אין געלעגן רער ערשטער בּריװ, און שטום, אָהן װערטער, אַװי װי רער פאַריאָגטער, בּאַלײירינטער אמת, האָט ער געװאונקען פון ראָרט און געפאָרערט, װאָס אים געהערט: רעם זאַפט פון לעבּן, בּלוט און רעם מאַרך פון רי בּיינער.

-- נו? -- האָט ער זיך געפרעגט.

צי זאָל ער אַװעקשיקן דעם צװייטן בּריװ? ער האָט אים נאָך אַמאָל רורכגעלעזן און זיך פּאָרגעשטעלט, װי רחל װעט רעם בּריוּ לײיענען, װי זי װעט זיך װאונרערן צו הערן אַזעלכע רײר פון אים, װי שער איר װעט אויסקומען צוצופּאַסן רעם טאָן פון דעם בּריװ צו זיינע בּאַװעגוננען, צו רי צונן פון זיין געויכט, צו זיינע געװיינליכע רייר...

אַ װײלע נאָך אין ער געועסן שטום, מיר און מאַט. רער קאָפּ איז געװען לער אָהן איין איינצינן געראַנק.

-- װאָס טוט מען? -- האָט ער זיך װירער געפרענט.

און ער האָט געפונען אַ נײע קאָמבּינאַציע. ער האָט צונע- רוקץט ראָס פלעשל מיט קליי, האָט צװאַמענגעקלעפּט בּיירע צריװ און האָט אויפגעשריבּן מיט אַ רויטער בּליישטיפט איבּער בּיירע בּריו: ,קלױבּ אויס!?.

;אַ גנוטער אויסוועג? -- האָט ער געטראַכט, און מוראָ האָבּנ- ריג,, ער זאָל װירער ניט חרטה האָבּ, האָט ער ניך אַרײנגע- לעגט בּיירע בּריװ אין אַ קאָנװערט און איז אַרױסגעגאַנגען. אין ררויסן האָט געשיינט, אין רער גאַנצער לופט האָכּן זיך נע- קייקלט גרויסע, װייסע שטיקער שנײ. מען האָט שױן גענומען

87

פּאַרמאַכן רי געװעלבּער. בּענדער איז געלאָפן ניך צוֹ רער עק נאַס, צום פּאָסט-קאַסטן. ער האָט שױן געהאַט אױפגעהױבּן ראָס רעקל, גרײט אַרײנצוּװאַרפן רעם בּריװ. און פּלוצליננ האָט ער זיך צוריקגעהאַלטן. אין זיין פאַנטאַױע האָט ער שױן געהערט רעם קלאַפּ פון רעקל, װען ס'פאַלט צוריק, און האָט זיך רערשראָקן פּאַר רעם געראַנק, אַז ער קאָן אָפּטון אַ ואַך, ועלכע מען קאָן מער ניט פאַרריכטן.

,ראָס אין נאָך מער לעכערליך!? -- האָט ער גערערט צו זיך און אים האָט געװאונרערט, װי אַװי האָט ער גאָר ניט נעטראַכט רערפון, אַז שיקן רי צװײ בּריװ צװאַמען, ראָס איז נאָך ערגער, נאָך שענרליכער, נאָך מער לעכערליך און עקלריג. עפּעס אַ מײרל אין פאַרבּײינענאַנגען און האָט אים בּאַרירט מיט איר קערפּער, און ער האָט זיך רערמאָנט, װאָס ער האָט געשריבּן װעגן רעם שטאַרקן שטראָם, װאָס איז רורך זיין קערפּער, װען רחל האָט אים אָנגענומען פאַר רער האַנט... רער בּריו, װאָס ער האָט געהאַלטן אין רער האַנט, איז שוין רורכגעװײקט געװאָרן פון צענאַנגענעם שנײי. אים איז געװאָרן קאַלט, רי פיס האָכּן אָנגעהױבּן צו פרירן -- איילנרינ האָט ער פאַרגעסן אָנצו- טון רי קאַלאָשן -- ער האָט אַרױסנעלאָזט ראָס רעקל פון רער האַגט, צעריסן רי בּריװ, און רי שטיקלאַך האָט רער װינט צע- טראָנן אױיף אַלע זייטן.

,איך ראַרף ניט, איך ראַרף גאָר ניט, איך ראַרף גאָר ניט!* -- האָט ער געבּרומט, גײענדינ צוריק אַהײים מיט גיכע טריט איינגעבּויגן.

נאָך אַ לאַנגע צײט האָט בּענרער געשפּאַנט איבּער זײן צימער. געראַגקען, װי בּלײי שװער, האָבּן זיך געשלעפּט אין זיין קאָפּ. ער האָט שױן ניט געטראַכט מער װעגן רחלען א האָט געמאַכט אַ רעכענונג פון זיין לעבּן. און אַלע זאַכן, װאָס זײנען פאַרבּײי אין זיין קאָפּ, אַלע זיינע טאַטן און געראַנקען, רי גאַנצע צען פאַרװאָנלטע יאָר האָבּן אויסגעזעהן, װי אײן לאַננע קייט פון גריבּלערײען, פון פּילאָזאָפּירן און קרומערייען, װי עפּעס אַן אומנאַטירליכע זאַך, װאָס רערװעקט נאָר עקל און אױסלאַכן

8

ער האָט געװאָלט פאַרטרײבּן רי געראַנקען פון זיין קאָפּ, נאָר זי האָבּן זיך װי צונעקלאַמערט צו זיין מוח, זיינען אַװעקגעלאָפן און צוריקגעקומען און זיך אָנגעזעצט װי אַ מענגע פליגן, װאָס לאָזן זיך ניט פאַריאָגן. ראָס צימער אין געװען פול מיט רױף פון פּאַפּיראָסן. פון ררויסן האָבּן אַרײנגעקוקט רי װײסע רעכער. רער זײינער האָט געקלונגען צװײ: ;מאָרגן פריה ראַרף מען גײן אין קאַנטאָר".

ער האָט זיך אָפּנעשטעלט אין מיטן צימער, אױיפגעהױבּן רעם קאָפּ, ‏ אַראָפּנעלאָזט בּיירע הענט גליך צו רי פיס און האָט אַרױסגערערט קלאָר און רייטליך, װאָרט בּאַ. װאָרט, װי אַ שילער, װאָס זאָנט. פאָר זיין לעצקיע:

-- און -- אוב -- איך -- װיל, קאָן -- איך -- זיין -- רוהיג, -- אינגאַנצן רוהיג.. ,

רער שאָטן זיינער, װאָס אין געלעגן אױױף רער ערר, האָט אים אַלץ נאָכגעטאָן, נאָר ער האָט געשויגן,

אויף איין קוואַרטיף

0

עס איז שוין געװען נאָך האַלבּער נאַכט, און בּיירע שכנים, װאָס זיינען געלעגן אין אייזערנעם בּעט, זיינען נאָך נישט געשלאָפן. אין איינגען צימער, װאָס האָט זיך געפונען אויפן פירטן שטאָק, איז געװען פינסטער און רושנע. ראָס פענסטער איז געװען אָפן, און אויפן שטיק הימל, װאָס מען האָט געזעהן פון צימער, איז נישט געװען רי לבנה. איר שיין נאָר, אָנשלאָנגריג זיך אין רי רעכער, איז צוריקגעפאַלן אין צימער שיטער און שװאַך; אין רער לופט האָט זיך אַלץ נאָך געפילט רער הייסער טאָג און אַ ריח פון רורכגעבּרענטע רעכער. אין אַ רערבּיאינן צימער, בּאַ דער בּעל-הבּיתטע, האָט ערשט נישט לאַנג אויפנעהערט צו װײנען ראָס קינר, און איצט האָט זיך געלאָזט הערן אַ געקלאַפּ פון רי רראָושקעס. ראָס געקלאַפּ האָט אַ רגע נישט אויפגעהערט: עס האָט זיך אָננעהױבּן אין אַ װײטער גאַס, זיך רערנעהענטערט, שטאַרקער און געריכטער/ געװאָרן און קוים האָט עס זיך אָנגעהױבּן צו פאַרלירן, האָט זיך אַ נײ געקלאַפּ דערהערט, זיך רערנעהענטערט, רורכגעפאָרן, און ראָס נאַנצע גרויסע הויז האָט מיטנעציטערט.

אין בּעטל איז געװען אינגן ראָס בּעטגעװאַנט שױן לאַנג נישט איבּערגעצויגן, און בּיירע, פיינער און נוטמאַן האָבּן זיך בּאַמיהט איינער רעם אַנרערן בּאַקװעמער צו מאַכן. זײ האָבּן זיך עטליכע מאָל געקערט פון א יין זייט אויף דער אַנרערער, איבּערגעלעגט רי קישן, נאָר סמיט רי הענט אין שװער געװען רורכצוקומען, װײיל, האַלטנריג זיי אויפן קישן, האָבּן זײ זיך געטראָפן און האָבּן זיך אָפּנערוקט, װי אָפּנעבּריהט. בּיירע האָבּן געשװיצט. און פּיַלנריג רעם חברס נוף, האָבּן זי זיך רערמאָנט

גי

אָן רעם אייגענעם פליישיגן און שװיציגן נוף, װאָס װערט געבּוירן אומריין, װאַקסט און צעפאַלט...

געלעגן זיינען זי שטיל און האָבּן געטראַכט. פּײינערס גע- ראַנקען, ענליכע צו זיינע בּאַװעגונגען אין לעבּן, זיינען גענאַנגען שנעל און האָבּן זיך איילנריג פאַרקניפּט. גוטמאַנס געראַנקען האָבּן זיך געשלעפּט פּאַמעליך און שװער, װי אַ װאָנן אין זאַמר.

פיינער האָט זיך אַנירערגעועצט, פאַררוקט רי קישן און געואָגט;

-- רושנע.

גוטמאַן האָט נישט געענטפערט. ער האָט געקוקט אױף זיין חברס האַלבּן גוף און אים האָט זיך געװאָלט, אַן פיינער זאָל זיך שוין גיכער צוריקלײגן, פיינער האָט װירער געפילט, װי אין זיין האַרצן װאַקסט רי שנאה צו רעם שװיגנריגן, רוהיגן מענשן, װאָס אי אַ סך עלנטער און פּאַרלאָזטער פאַר אים, טראַכט און רערט װייניג... ער האָט זיך צוריקגעלעגט און איבּערגעװישט מיט בּיירע הענט ראָס פּנים.

אין צימער איז טונקעלער געװאָרן. ראָס איז אוראי רי לבנה אַרונטער אונטער אַ װאָלקן. פיינער האָט זיך נאָך עטליכע מאָל איבּערגעקערט אויפן געלעגער און האָט געטראַכט װעגן גוטמאַנען: די גאַנצע פיר װאָכן, װאָס ער װאוינט מיט אים צװאַמען, האָט ער נישט בּאַמערקט, אַז רער מענש זאָל פון עפּעס נחפּעל װערן, אַו ער זאָל עפּעס װעלן... ער מישט זיך קײנמאָל נישט אַרײן אין שמועס, װען מען קומט זיך צװאַמען און מען שפּאַרט זיך היציג. און קוקנריג אויף זיין פּנים רעמאָלס, רוכט זיך, אַו רער מענש בּאַהאַלט עפּעס פון אַלע, אַז ער האָט עפּעס צו זאָגן און װיל נישט...

אין ררויסן האָט אַ זייגער אָנגעהױבּן צו שלאָגן. בּיירע האָבּן געהאָרכט און געצײלט. עס האָט נעשלאָנן צװײ. און בּײירע האָבּן נעטראַכט רערפון, אַז בּאַלר װעט אין פענסטער אַלץ אָנ- הױבּן בּלייכער צו װערן, רי פוינלען װעלן אָנהױבּן צו שריען, און רערנאָך װעלן זי אַנטשלאָפן װערן.

און אַז אין דרויסן איז װירער העל נעװאָרן, איז שוין שװער געװען צו רערקענען, צי ראָס איז רער װירערשיין פון רער לבנה, װאָס שלאָגט זיך אָפּ אָן רי רעכער, אָרער עס הױבּט שױן אָן צו טאָגן,

64

פיינער האָט זיך אויסגערריט מיטן פּנים צו גוטמאַנען, און אין רער טונקלקייט האָט ער רערפילט גוטמאַנס רוהיגן, מעלאַנ- כאָלישן בּליק אויף זיך. און װי יערעס מאָל, דערפילנריג רעם בּליק, האָט זיך רי פינטשאַפט בּאַהאַלטן עפּעס אין אַ װינקל אין האַרצן, און ער האָט געשפּירט, אַן גוטמאַן אין זיין חבר, אַן עלנטער, װי ער אַלײן, און נאָך מער.

-- זאָגט, גוטמאַן, איר טראַכט עפּעס?

גוטמאַן האָט נישט בּאַלר געענטפערט, און פיינער האָט זיך פאָרגעשטעלט, אַז אויף זיין חברס ליפּן שפּילט איצט רער רינער- רינער שמייכל, װאָס בּאַלײריגט אים יערעס מאָל אַװי טיף. ער האָט זיך שוין געהאַלטן אין מיטן אויסררייען זיך. גוטמאַן האָט גערערט שטיל:

-- עס האָט געשלאָגן צװײ.

-- יאָ, עס האָט געשלאָגן צװײ. איך קאָן נישט שלאָפןן. איר אויך נישט? -

-- ניין,

עטליכע מינוט האָבּן זײ בּיירע געשויגן. פיינער האָט יך אָנגערופן;

-- זאָגט, גוטמאַן, װעגן װאָס האָט איר געטראַכט בִּיז אַהער? ס'איז אומעטיג.. .

גוטמאַן האָט איבּערנעפרענט פױיל:

= איך?

-- איר רערמאָנט אייך און רערצײילט.

נוטמאַן האָט געשויגן.

-- פאַרװאָס שװיינט איר?

אין פיינערס קול האָט זיך געהערט זיין אויפרענונג, ער אַלײן האָס עס רערשפּירט און האָט זיך פאַרשעמט.

-- איך האָבּ געטראַכט... נו, גאָרנישט.

-- רערמאָנט אייך.

-- איך בּין געגאַנגען היינט פאַרנאַכט אויף רער רויקע גאַס, איר װײיסט, אין עק שטאָט (גוטמאַנס נלײך, רוהיג קול, רי רוסישע װערטער, װאָס זיינען אַרױס פון זיין מויל, ענליכע איינס צום אַנדערן, װי אױסגענאָסענע פון אַ פאָרם, האָבּן אין רער

68 5

טונקלקייט געמאַכט אַן איינררוק, װי רער טיקטאַק פון אַ זיינער), ראָרט װאוינען אָרימע מענשן. פאַר אַ טיר פון אַ געװעלבּ איז געשטאַנען אַ ײנגל, אָנגעלענט אויף רער װאַנט, און האָט געװיינט, רערנאָך האָט ער געקוקט איפן הימל און איו שטיל געװאָרן פּלוצלינג האָט ער זיך רערמאָנט און האָט אָנגעהױבּן צו װינען נאָך העכער... |

-- נו... האָט פיינער געפרענט, אַז זיין חבר האָט אָפּנעהאַקט,

-- גאָרנישט, איך האָבּ נאָר געטראַכט.

נוטמאַן האָט זיך אױסגערריט צו רער װאַנט, פײנער איז געלעגן מיטן פּנים צום פענסטער און האָט געקוקט אויף אַ גרין, ציטעריג שטערנרל, װאָס אַ פױילער װאָלקן האָט ערשט געהאַט אַרױסגעלאָוט פון זיך. ער האָט נישט געװאָלט טראַכטן װעגן נוטמאַנען און האָט אָנגעהױבּן זיך פאָרטושטעלן ראָס יננל און רי געגנט, װאָס אין נישט װײט פון אירישן בּיח-עלמין. ראָרט איז גוטמאַן אַװראי גענאַנגען שפּאַצירן,. פיינער האָט זיך איצט רערמאָנט, אַז װען זי זיינען אַמאָל צװאַמען אַרױסגעגאַנגען פון בּים-עלמין, האָבּן זײ גערערט װעגן רעם אינדרוק, װאָס אַ בּיםדעלמין מאַכט; גוטמאַן האָט רעמאָלס געואָנט;

-- עס קומט עפּעס מאָרנע אױס, ראָ שטײט אַן אָסטראָג נעבּן בּיס-עלמין . . .

און בּיי פיינערן האָכּן איצט רי װערטער בּאַקומען אַ בֹּאַ- האַלטענע בּאַרײטונג, און ער האָט זיך אױסגעררײט, נעקוקט אויף זיין חברס קאַרק לאַנג, בּיו רי אוינן זיינען מיר געװאָרן און האָבּן זיך פאַרמאַכט.

אין ררויסן האָט זיך אָננערופן אַ פויגל, און אין עטליכע מינוט אַרום האָט זיך אַרײנגעטראָגן אַ געשריי, אין װעלכן מען האָט נישט געקאָנט אונטערשיירן אַן איינטיג קול. עס האָט זיך געקאָנט רוכטן, אַן אין דרויסן שרייט אַלץ: רי נאַכט, װאָס גײט אַװעק, אָרער רער טאָג, װאָס קומט אָן. געראַנקען אין קאָפּ זיינען געװאָרן שיטערער, לײיכטער... און ער אי איינגעשלאָפן.

גוטמאַן אין נאָך נישט געשלאָפן. ער האָט געקוקט אױף איין פּונקט אויף רער װאַנט, װאָס איז אַלץ קלאָרער און רייטליכער געװאָרן, ראָס אין געװען אַ מיטל אַנטשלאָפן צו װערן. רי

6

פוינלען האָבּן שוין נעהאַט אויפגעהערט צו שרייען, אויפן הױף האָט מען געעפנט רעם טױער, רער סטרװש האָט געקערט, און עס האָט זיך געהערט ראָס רײבּן פון בּעזעם אויפן האַרטן בּרוק, אין רער אַנדערער שטובּ האָט ראָס קינר געװײנט, לאַנג געװײנט, בִּיו רי מוטער האָט רערהערט... ער האָט זיך אומנע- ררייט, פיינער איז געלענן מיט פעסט צגעמאַכטע לפּן, אױפן שטערן זיינעם האָט זיך אַ קנייטש געצוינן, ראָס פּנים זײנס איז געװען בּלייך, פול מיט קנײיטשן, רער אָטעם שװער און טיף. ראָס בּרורינע העמר אויף די אַקסלען האָט זיך געהױיבּן, איננאַנצן האָט ער אויסנעזעהן שװאַך, אומבּאַהאָלפן... אויפן ראַך האָבּן זיך שוין אָפּנעשפּיגלט רי ערשטע שטראַלן, -- בֹּאַלר װעט רי זון אַהינקומען אין צימער.. .

ער האָט זיך אױסגעררײט צו רער װאַנט או גענומען קוקן אויף איין פּונקט.

11

זײ זײנען בּיירע נעװען אָרים, פּאַרלאָוט און עלנט, אָפּנעריסן

פון רער גרויסער װעלט. זײערע בּאַקאַנטע זיינען נעװען אָרים, פאַרלאָזט און עלנט, װי זײי. פײנער האָט געהאַט אַ בּאַשעפ- טינונג אין אַ דרוקעריי אויף עטליכע רובּל אַ מאָנאַט, גוטמאַן האָט געהאַלטן אין זוכן. נאָר עס איו שװער געװען צו גלױבּ, אַז רער מענש זאָל אַמאָל עפּעס געפינען. רערװײל איז ער אַרומ- גענאַנגען אוף רי גרויסע רוישנריגע גאַסן פּאַמעליך, מיט אַן אַראָפּנעלאָזטן בּליק, און רי מענשן, װאָס האָבּן זיך געאיילט, האָבּן אים אויסנעמירן, װי אַ סלופּ פון טעלעפאָן. טײלמאָל האָט ער זיך אָפּגעשטעלט, רורכגעלעון אַ שילר מיט כּונה און װײטער נענאַנגען, בּיז ער איז מיר נעװאָרן און האָט זיך אַהיים געשלעפּט. אין רערהיים האָט ער זיך געלעגט אויפן בּעטל און האָט געטראַכט. פאַרנאַכט, װען רער הימל איז געװען פאַרװאָלקנט, פלעגט

ער זיך זעצן בּאַם פענסטער און אַרױסקוקן. אַרום האָבּן זיך נאָר געזעהן רעכער און קוימענס. דרי װאָלקנס זיינען געהאַגנען אַזױ נירעריג, אַז ס'האָט זיך גערוכט, אָט, אָט פאַלן זײ אַראָפּ.

67 ֿ*

רי פינסטערניש איז צוגעפאַלן, אַ הויכער שפּיץ פון אַ קירכע האָט זיך שוין אין רערװײטנס פאַרלוירן אין רער טונקלקייט. אַלץ אַרום האָט בּאַקומען א יין אויסועהן און אויסררוק, אַ טרויערינן און אַ שװערן, װאָס האָט געצוינן בּאַם האַרצן. ער איז געועסן רוהיג ‏ אָנגעלענט מיט איין האַנט אױיפן פענסטער און זײנע קורצזיכטיגע אויגן האָבּן זיך טיף איינגעקוקט אין רער טונקלקייט, װאָס האָט צוגעפליסט פון אַלע זײטן, אַ קליין שטערנרל האָט געציטערט און האָט זיך פּאַרלױרן. רי אױיגן זיינע זיינען מיר געװאָרן, און ער האָט זיך אױפגעשטעלט, געריבּן רי הענט איינע אין רער אַנרערער און האָט געצויגן;

-- אַזֹי, יאָדיאָ.

מיט װאָס אינטערעסירט זיך רער מענש, מיט װאָס לעבּט ער, האָט פײנער נישט געװאוסט, און ראָס נישט װיסן האָט אים געמאַכט אומרוהיג, געטריבּן רעם מוח צו טראַכטן און געװעקט ראָס געװיסן,

אַמאָל איז פיינער אַהים געקומען פאַרנאַכט. אין ררױיסן האָט געקאַפּעט אַ רענן, און ער האָט גערעכנט צו טרעפן זיין חבר זיצן בֹּאַם פענסטער. גוטמאַן איז געועסן בּאַם טישל, פאַר אים אין געלענן אַ פּאָטאָגראַפיש בּילר. רערהערנריג ראָס עפענען פון רער טיר, האָט ער זיך אומגעקערט, זי האָבּן זיך בּאַנריסט, און נוטמאַן האָט זיך װירער גענומען איינקוקן אין רעם בּילר מיט עפּעס אַ כּונה און בּאַאָבּאַכטונג, װאָס פיינער האָט נאָך בִּיו אַהער נישט בּאַמערקט בּאַ אים. פיינער האָט זיך געררײט אַרױף און אַראָפּ איבּערן צימער און האָט, פאָראיבּערנײענריג, יערעס מאָל אַ בּליק געװאָרפן אויפן בּילר. ראָס איז געװען אַ בּילר פון אַ פרויענצימער, קענטיג, אַ מיירל. ראָס פּנים איז געװען אַ שיינס, רי ליניען גלײך און האַרמאָניש, נאָר אָהן עפּעס אַ בּאַזונדערן אויסררוק. רי אויגן האָט ער פון װייטן נישט געקאָנט בּאַטראַכטן גענוי, נאָר, קענטיג, האָבּן זײ אויך געקוקט רוהיג און זיכער.- ראָס איינציגע, װאָס האָט אױף זיך אויפמערקואַם נעמאַכט, איז געװען רי פאַרקעמונג פון רי האָר, זײ זיינען געװען פאַרקעמט אין רער הייך אַזױ, אַז רער נאַנצער הויכער, שיינער שטערן זאָל זיך זעהן.

08

-- קוקט, פּיינער... האָט זיך גוטמאַן אָנגערופן אין א װײלע אַרום. און האָט אים רערלאַנגט ראָס בּילר זעהר פּאָרזיכטיג, װי ער װאָלט מוראָ געהאַט, יענער זאָל עס אים נישט צוכאַפּ.

-- יאָ,. אַ שיין מיירל.. .

-- אַ מיירל... האָט גוטמאַן איבּערנעחזרט, -- קוקט, איר זעהט? קוקט גוט.

-- איך זעה, אַ שיין מיירל, כאָטש קיין אויסררוק אויפן פּנים איז נישט פאַראַן.

אויף נוטמאַנס ליפּן האָט געשפּילט רער רינער שמײכל, און ער האָט געקוקט פײנערן נלײך אין רי אױנן אַרײן מיט איראָניע:

-- איר פאַרשטײט נישט, -- האָט ער געזאָגט, און אין טאָן זײנעם איז געװען אַ זיכערקייט און שטאָלץ, -- איר האָט שוין אַמאָל געטראָפן אַואַ בּליק? פאַרשטײט איר, ראָס אין אַ בּליק, נוֹ...

פיינער האָט נישט געװאָלט מער ענטפערן, ועהענריג, אַז זיין חבר איז אַזױ ערנסט און פּאַראינטערעסירט. עפּעס אין האַרצן איז ער צופרירן געװען צו זעהן, װאָס זיין חבר אַנטציקט זיך און איז נאַריש כאָטש אַמאָל. רערצו, אַז ער האָט זיך מער אייננעקוקט אין בּילר, האָבּן רי אויגן בּאַקומען אַלץ מער אויס- ררוק, זיי זיינען אַלץ לעבּערינער געװאָרן, און רי לפּן, האָט זיך אים איצט גערוכט, װאָלטן זיך אָט, אָט בּאַועגט צו רײרן עפּעס רוהינס, נוטס און פרישס,

-- דאָס איז אייערס אַ משפּחה? -- האָט ער געפרעגט נײגע- ריג, -- איך האָבּ עס בִּיו אַהער בּאַ אייך נישט געועהן.

גוטמאַן האָט אים ווירער אױסנעמאָסטן מיט אַ בּליק, אױיף זײנע ליפּן האָט זיך בּאַװיון דער רינער שמיכל, און ער האָט גאָרנישט געענטפערט.

ער איז געזעסן און אַלץ אינגעקוקט זיך. א אַז ס'האָט אין צימער אָנגעהױבּן טונקל צו װערן, איז ער צוגעגאַנגען צום פענסטער און געררייט ראָס בּילר פאַר די אויגן.

. 69

און אַרײנלײגנריג ראָס בּילר אין בּוועם-קעשענע און עס פאָרזיכטיג פאַרפּאַקנריג, האָט ער געואָנט: = -- דאָ איז ראָ, פאַרשטײט איר, אַועלכעס... יאָ, איר פאַר- שטייט נישט.

מען האָט אָנגעצונרן אַ ליכט און עס צונעטריפט צו אײנעם פון רי שטיקער חלב, װאָס האָבּן זיך געפונען אַ סך אויפן טיש.

פיינער האָט זיך געלעגט אויפן בּעטל און געקוקט אויף זיין חבר, װאָס האָט זיך איצט געררייט איבּערן צימער מיט פּאַמעליכע שװערע טרים און האָט געטראַכט. איננאַנצן אי ער עפּעס היינט מאָרגע אויסגעקומען. עפּעס האָט זיך פיינערן גערוכט, אַז ער האָט זיין פּנים בּיו אַהער נאָך נישט אַזױ נעזעהן, אַזױ װײך, אַװױ עלנט און אַװי ליבּליך. ,ער אין פאַרליבּט", האָט ער נעטראַכט, און עפּעס אַ נײ נעפיל האָט זיך אין זיין האַרצן רער- װעקט צוֹ נוטמאַנען, אַ שטילס, אַ װײכס און זעהר אַ גוטס, װאָס ער פלעגט אָפט פילן, אַ פאַרליבּט פּאָר-פאָלק אָרער ליבּע קינרער זעהענריג.

-- זעצט אייך, נוטמאַן -- האָט ער צונערופן זיין חבר, אָנ- װײיזנריג מיט רער האַנט.

-- צו װאָס?

-- זעצט אייך, מיר װעלן רירן,

גוטמאַן האָט זיך געועצט.

-- װאָס? -- האָט ער געפרענט און האָט זיך געװאָלט בּאַלר אויפהויבּן פון אָרט.

-- זיצט, װײזט ראָס -- האָט אים פיינער אָפּנעהאַלטן,

-- מען בּריך נישט -- האָט נוטמאַן געענטפערט מיט שטאָלץ -- איר זעהט ראָ נאָרנישט.

-- נו, איך האָבּ מיך טועה נעװען, איך האָבּ נישט נום געקוקט,

נוטמאַן האָט אים רערלאַננט ראָס בּילר, און פיינער, װילגריג װײון זײן חבר, אַז ער אינטערעסירט זיך זעהר, האָט זיך אַנירערגעזעצט, צונעבּויגן זיך צום ליכט און לאַנג געקוקט.

-- יאָדאָ! -- האָט ער זיך בּאַמיהט נאָכצומאַכן זיין חברס טאָן, -- יאָ-אָ.

70

-- זעהט איר! -- האָט גוטמאַן געענטפערט און האָט זיך דערפרייט, ער האָט נאָך אַמאָל לאַנג בּאַטראַכט רי קאַרטע, אַרײנגעלענט זי און איז געועסן שטיל.

פיינער איז אַראָפּנעלאָפן מיט אַ טשײניק און האָט געבּראַכט טי און זעמל. עפּעס אין ראָס צימער, װי בּרײטער געװאָרן, בּיירע האָבּן זיך געפילט הײטערער און ליבּליכער און האָבּן גערערט װעגן רעם, אַז מאָרנן װעלן זײ גיין אין טעאַטער אַרײן, אַז מאָרגן װעט פיינער בּאַקומען רריי רובּל,

נאָכן עסן האָט זיך פינער אויפגעשטעלט און געואָנט צו גוטמאַנען מיט אַ געלעכטער:

-- איר זייט אַזאַ שװערער...

= איך? |

-- איר -- האָט פיינער געשמייכלט -- לאָוט, װעל איך אייך פּרובן אויפהויבּן.

-- ע...

-- נו, שטעלט אייך אױף! -- האָט פיינער קאָמאַנדירט.

גוטמאַן האָט זיך פויל אַנירערגעשטעלט, עפּעס מאָרנע נאַריש לאַכנריג.

פיינער האָט אים אַרומגענומען מיט בּיירע הענט, אויפגעהויבּן און - אַראָפּגעלאָזט מיט אימפּעט, מיר װערנריג. אויפן טישל איז ראָס ליכט אומגעפאַלן, רי גלעוער האָבּן געקלוננען, און אין צימער איז פינסטער נעװאָרן. גוטמאַן האָט שוין געװאָלט טוגיין אָנצינרן ראָס ליכט, נאָר פיינער, פילנריג עפּעס, װי אַ שכּרות אין קאָפּ, האָט אים אינגעהאַלטן.

-- מען בּרויך נישט! -- האָט ער געואָגט -- לאָז זין אַזױ. נו, הױבּט איר מיך איצט אויף,

-- נו... צו װאָס? -- האָט זיך גוטמאַן געבּעטן.

-- מיר װעלן זיין אויף , רוי, נו, הױבּ רו מיך אױיף?

גוסמאַן האָט אַרומגעװיקלט זיינע הענט אַרום פײנערן, ער האָט אים הויך אױפנעהױבּן און רוחיג, פּאַמעליך אַראָפּנעלאָוט,

אין דרויסן איז רי לבנה פּונקט אַרױס פון אונטערן ראַך. אין צימער האָט זיך געלעגט איר שײן, און ברע האָבּן זיך פאַרשעמט.

11

111

דער זומער אי געװען אַ הייסער. עטליכע טעג נאָכאַנאַנר האָט זיך קיין װאָלקן נישט געװיון. רי פּאַסן הימל איבּער רי גאָסן האָבּן אויסגעזעהן שטױיבּיג, אָהן שום פאַרבּ און אויסררוק. רי גאַס האָט אַלץ גערישט. מענשן, רערשװיצטע, פאַרהאָרעװעטע האָבּן געאײלט און געלאָפן, און קוקנריג אויף זײיערע פּנימער, װאָס האָבּן אויסגערריקט נאָר ליירן, מירקייט און פאַרבּיסנקײט, װאָס האָבּן זיך װי געבּעטן רוה, -- אין עפּעס אויסגעקומען מאָרנע, אַז אָט רי פאַרהאָרעװעטע מענשן מאַכן אָן ראָס גערויש און געקלאַפּערײ. קיין פריש פּנים, קיין פרייע, לעבּערינע בֹּאַ- װעגונג איז אויף רער גאָס נישט געװען צו זעהן. און פינער, אַרומשלעפּנריג זיך פאַרנאַכט אױף רי נאַסן רערשװיצט און פאַרמאַטערט, האָט זיך געפילט אַלײין געטריבּן און געיאָגט, װי רי גאַנצע גרויסע מאַסע. בּאַטראַכטנריג זיין לעבּן בּיו אַהער, ראָס אַלץ, װאָס ער האָט נגעטאָן און גערערט, האָט ער זיך געפילט פאַר אַ דרײירל, װאָס אין געלאָוט געװאָרן, און ררײט זיך נאָר אָהן װילן רערצו. אין רער צוקונפט זיינער האָט ער מוראָ געהאַט צו קוקן, עס איז רערבּיי אויף אים אָנגעפאַלן אַן אומעט, און ער האָט רי געראַנקען רערשטיקט. נאָר אַז רי נאַכט אין צוגעפאַלן, און ער איז מיר געװאָרן און האָט זיך אַהיים געשלעפּט אין צימער, איז אים שװער געװען רי געראַנקען צו רערשטיקן. ער פלעגט שטיין עטליכע מינוט אונטער רער טיר, האַלטנריג רי קליאַמקע אין רער האַנט, און האָט געװאַרט. און אין בּעט ליגנריג,, האָבּן דרי שװערע געראַנקען צוגעפליסט אין זיין מח אַרײן, װי געפּרעסט װאַסער, פון אַלע זײטן. ,אַ צעבּראָכן אייזערן בּעט, װאָס האַלט זיך קוים", האָט ער געטראַכט, ,פיר װענט, װאָס שטיקן, -- אָט ראָס אין ראָס לעבּן מיינס, ראָס אין אַלץ, אַלץ"...

מיט נוטמאַנען האָט ער װײניג נאָר גערערט. װען זײ זײַנען געװען צװאַמען, האָט זיך געפילט, אַז חוץ זי צװײ געפינט זיך נאָך אַ רריטע פּערזאָן, אַ פריש, יונג און נליקליך לעבּערינ בּאַשעפעניש. און ריירן האָט זיך פיינערן געװאָלט נאָר װענן איר.

72

אָנהױבּן האָט ער נישט געװאָלט. ער האָט זיך פאָרגעװאָרפן, אַז ער איז מקנא זיין חבר, אַן ער איו אַ שלעכטער, פאַרבּיסענער מענש, װאָס האָט פיינט אַ גליקליכן נאָר רערפאַר, װאָס ער אי גליקליך. גוטמאַן האָט אויך װייניג גערערט. ער האָט אַלץ נע- חזרט, אַז ער ראַרף קרינן אַ בּריוּ און אַװעק פון װאַרשע. רער פּאַס איז אים אױסגעגאַנגען, רי קאַמאַשן זיינען געװען צעריסן... און בּאַ דעם אַלעם איז ער געװען רוהיג, שטענריג גלייך און צופרירן, װי נאָר מענשן, װאָס ליבּן...

-- רו בּיסט אַ גליקליכער מענש, -- האָט אַמאָל אין רערפריה פיינער געזאָנט צו זיין חבר, -- רו בּיסט רוהיג, בּרויכסט נישט צו ניין אין דער ררוקעריי, האָבּן צו טון מיט רי קאָרעקטן, האָפסט און ליבּסט.. .

ער האָט. זיך פּלוצלינג אָפּנעשטעלט, אַרױסרײרנריג, װאָס ער האָט נישט געװאָלט זאָגן... |

-- מיר טוט רער קאָפּ װײי... האָט ער פאַרריכט, און אין בּייז געװען אויף זיך, צו װאָס ער זאָגט ליגן.

גוטמאַן איז נאָך געלעגן אין בּעט. אין רי האָר זיינע זיינען געװען אַ סך פערערן; רי שין פון רער זון איז אים געלעגן אויף אַ האַלבּ פּנים, נאָר ער האָט ראָס נישט בּאַמערקט. ער האָט געבּיסן רי אונטערשטע ליפּ און האָט עפּעס געטראַכט.

-- קיין בּריװ איו נישטאָ, -- האָט ער געענטפערט נישט צו רער זאַך.

-- רו װילסט טאַקע אַװעק פון װאַרשע? װאַרשע געפעלט. ריר נישט?

-- ניין, | ראָ. אי אינטערעסאַנט, נאָר ראָ אי עֶפּעס אַלץ פרעמר.. .

-- איך פאַרשטײ ריך נישט קלאָר, רי מענשן געפעלן ריר נישט?

נוטמאַן האָט אָנגעקוקט זיין חבר מיט אַ איראָנישן בּליק, ער האָט אַ װײלע געטראַכט און געזאָגט;

-- איך װעל היינט אַװדאי בּאַקומען אַ בּריו.

78

נוטמאַן האָט זיך אויפגעהויבּן און גענומען זיך אָנטון. פיינער האָט געבּראַכט זעמל און טײ. ער אין צוריקגעקומען מיט אַ יונגענמאַן. ‏ ראָס אי געװען אַ בּאַקאַנטער מיט זעהר אַ בּלייך פּנים און מיט אַ קליין שװאַרץ בּעררל, װאָס האָט אויסנעוטהז װי צונעקלעפּט. אַרײנקומענריג, האָבּן זי געטראָפן נוטמאַנען זיצן בּאַם טישן ער האָט נעהאַלטן רי קאַרטע פאַר רי אוינן און האָט געקוקט.

רער בּאַקאַנטער האָט נישט געװאָלט עסן. ער אין געגאַנגען אַרױף און אַראָפּ איבּער רער שטובּ, האַלטנרינ ראָס שטעקעלע אין רער האַנט. ער האָט געטײט רערמיט פאַר זיך און האָט גערערט בּייז, קוקנריג אויף רער ערר;

-- דאָס אין אַ שאַנר! אַרײנצוטרעטן אין אַ בּורושוּאַוישן מיניסטעריום! (אין פּראַנקרײך זײנען רעמאָלס אַרין אין נײיעם מיניסטעריום צװיי סאָציאַליסטן), ראָס אי אַ שאַנר! אַ שאַנר!

נאָר פּלוצלינג איז ער צונענאַנגען צו גוטמאַנען, געגעבּן אים אַ קלאַפּ אויפן אַקסל און געואָגט, קוקנריג אויף רער קאַרטע:

-- אַ נו! װייזט אײערע! װאָס? טפױ!

ער האָט אױסגעשפּיגן.

גוטמאַן האָט געקוקט אויף רעם פלעק, װאָס רער שפּײ האָט ‏ נעמאַכט אויף רער פּאָרלאָגע, רערנאָך אוױיף פיינערן און האָט נאָרנישט געענטפערט,

אַלע האָבּן זיך שלעכט געפילט. רער בּאַקאַנטער האָט זיך בּאַלר געזעננט. ,פונרעסטװעגן האָבּ איך צו איך קײן צײט נישט", האָט ער געזאָגט און אין אַרױסגעגאַנגען. פינערן האָט זיך גערוכט, אַז נוטמאַן איז אויף אים בּיין, װאָס ער האָט רער- צײלט אַנרערע װעגן זײן ליבּע... ער האָט זיך געפילט זעהר זינרינ און זעהר נאַריש. אין נוטמאַנס בּליק האָט ער געלעו: ;אַ מאוסער מענש בּיסט רו! אַ גאַרישער פּלױרערער!* פאַר- ענטפערן האָט ער זיך נישט געקאָנט. ער האָט געלאָן שטין אַ האַלבּע נלאָן טי ניט אױיסגעטרונקען און איז אַרױסגענאַנגען. און אַראָפּנײענריג פון רי שטינן, האָט ער זיך געפילט אַרױסנע- יאָגט פון זיין אײנן צימער רורך נוטמאַנען, און ער האָט נישט

74

פאַרשטאַנען, צו װאָס ער האָט צו טון מיט רעם מענשן, װאָס װיל ער אייננטליך פון אים.. .

,איך פאַרשטײ נישט, איך פאַרשטײ נאָרנישט!" האָט ער נעחזרט פאַר זיך. און קוקנדיג אױיף רי גרויסע מױערן, אױיף רי מענשן אין רער נאַס, האָט זיך אים נערוכט, אַז ער האָט קײינמאָל גאָרנישט פּאַרשטאַנען, אַז אַלץ, װאָס ער האָט גערערט און געטאָן, זײט ער געריינקט, אין נאָר רעריבּער, װײל עפּעס אַנרערש טון און ריירן איז נישט נעװען װאָס, אַז בּאַ אים אין קאָפּ איז קײינטאָל קיין געראַנק נישט געװען...

ער איז גענאַננען איבּער רער נאָס געשװינר, נישט װיסנריג װאו אַהין. ער האָט זיך עטליכע מאָל אָנגעהאַקט אָן מענשן און יערעס מאָל האָט זיך יענער אָפּנעשטעלט און אים אָנגעקוקט עפּעס מיט אַ פראַנע:

,רול בּיסט רוֹלֵי

און פּלוצלינג װי עפּעס אַ פרעמרע קראַפט זאָל אים אָפּהאַלטן, האָט ער זיך אָפּנעשטעלט און געואָגט צו זיך:

,לאָז קלערן!י

רער שטאָט-זײנער פון רער הױיכער קירכע האָט געשלאָנן פאַרן בּילר האָט געקניט עפּעס אַ פרויענצימער און האָט געבּעטן. אויפן ראָג פון אַ נאָהענטער נאַס אי געשטאַנען אַ פּאָליציאַנט און האָט געקוקט אויף אים.

ער האָט נעװאָלט אין מאָל קלערן װי געהעריג, װיסן װאו רער געראַנק הױבּט זיך אָן און לאָזט זיך אויס, נאָר שטייענריג אויף רער נאָס עטליכע סעקונרעס, האָט ער נישט געװאוסט, פון װאָס ער האָט אייגנטליך צו טראַכטן, און ער האָט גענומען נײן װײטער מיט פּאַמעליכע טריט.

עס איז נעװען קענן צען. אין רער ררוקערײ האָט זיך אים נישט נענלוסט צו נײן, ראָרט האָבּן אױף אים געװאַרט קאָרעקטן, װאָס ער װאָלט איצט נישט געקאָנט לען, ער איז רורכגעגאַנגען עטליכע גאַסן און האָט זיך רערמאָנט, אַז פאַר עטליכע טעג האָט ער ראָ בּאַנעגנט זיינעם אַ בּאַקאַנטן פון עטליכע יאָר צוריק. רער בּאַקאַנטער, װאָס האָט זיך אַמאָל אינטע- רעסירט מיט אַלעם, מיט װאָס פײינער האָט זיך אינטערעסירט,

78

האָט פאַר צװײ יאָרן חתונה געהאַטן ער האַנרלט הײנט מיט פּלעצער און װאוינט אויף אַ זומער-ואוינונג, נישט װײט פון װאַרשע. יערעס מאָל, װען זי בּאַנעגענען זיך אױף רער נאַס, שמייכלט רער בּאַקאַנטער, פרעגט, פאַרװאָס ער קומט נישט אַמאָל אַרײן צו אים און שלעפּט פײנערן שטענריג מיט מיט זיך אַ האַלבּע גאַס, טײלמאָל עטליכע גאַסן, און יערעס מאָל פילט זיך פיינער בּאַלײריגט מיט יענעמס שמײכל און מיט זײן אײיגענער שװאַכקײט, װאָס ער לאָום זיך פון יענעם שלעפּן... בֹּאַם לעצטן בּאַגעגענען האָט רער בּאַקאַנטער געבּעטן, ער זאָל אַרױפ- קומען צו אים איף רער זומער-ואוינונג אַמאָל, װען ער װעט האָבּן טייט,

-- קומט אין דערפריה -- האָט ער געזאָגט, אַז זי האָבּן זיך געזעגנט -- און אויף רערנאַכט װעט איר קאָנען זיין צוריק.

;און אין רער אמחתן?, האָט פיינער געטראַכט, ,איך בִּין שוין לאַנג נישט נגעװען הינטער רער שטאָט".

ער האָט זיך געלאָוט גײן מיט ניכע טריט צום בּאַנהױף. און גיענריג, איז בּאַ. אים געװען אַואַ געפיל, װי עמיצער יאָנט אים, און רער עמיצער? אי נישט נגעװען קיין אַנרערער, װי גוטמאַן. . .

,װאָס װיל ער פון מיר?? -- אים אין געװאָרן אַ רחמנות אויף זיך אַלין, און אים האָט זיך געװאָלט װײַנעף

=

אויף רי פעלרער, װאָס האָבּן זיך געצויגן װײט און בּרייט, איז געװען אַ סך גרינס און ליכט. ער האָט אַרױסגעבּױגן רעם קאָפּ פון װאַגאָן, און די אױגן זיינע האָבּן זיך געפרייט, קוקנריג אָהן שום שטערונג, אין עק האָריאָנט האָט זיך געזעהן אַ װאַלר, װאָס האָט אויסגעועהן, װי אַ שװאַרצער פּאַס, איבּער רעם פּאַס האָט זיך נעצויגן אַ נאַנצע מחנה גרויסע און קליינע װאָלקנס, װאָס האָבּן בּאַגלײט רעם נייענריגן צונ שטיל, רוחיג און ערנסט. בּשעת ראָס אַלץ, װאָס אין געװען נאָהענט, האָט זיך געאילט און איז אָפּנעשפּרונגען אין רער אַנרערער זײט אומגערולריג, האָט ראָרט אין עק האָריאָנט אַלץ אויסגעועהן רוהינ, שטיל

76

און זיכער. רער לאָקאָמאָטיו האָט אַ סך געפייפט און געשטערט. רער צוג האָט זיך אַלע װײלע געשטעלט, און אַז ער איז צונע- קומען צו רער לעצטער סטאַנטיע, האָט זיך פיינערן נישט גע- גלוסט אַראָפּצוגײן; אים האָט זיך געװאָלט לאַנג נאָך שטין בּאַם פענסטער און אַרוױסשטעקן רעם קאָטּ. יי | אַרױסגײענריג פון װאַנאָן, איז ער װירער געװאָרן אומרוהיג; ער האָט זיך בּאַראַרפט נאָכצופרעגן, װאו עס װאינט זיין בֹּאַ- קאַנטער און אַרײנגײן צו אים, בּאַקענען זיך מיט זיין װײיבּ, ריירן און אפשר עסן ראָרט... און ראָס אַלץ איז אים שװער געװען. רער צוג אין שוין אַװעקגעגאַנגען, און ער אין אַלץ נאָך נע- שטאַנען בּאַ דער סטאַנציע און האָט געטראַכט. רי עטליכע פּאַסאַזשירן, װאָס האָבּן אַרױסגעשטיגן מיט אים צװאַמען, האָבּן זיך געקושט מיט רי, װאָס האָבּן געװאַרט אױף זי. עפּעס א קליין ינגל האָט געהאַלטן אַן עלטערן מאַנס האַנט, קענטג, אַ פאָטערס, אין זיינער און האָט זי געקושט. רער פאָטער האָט זיך געאײילט און איז גיך געגאַנגען, האַלטנריג אין רער צװײטער האַנט אַ רייזע-קעסטל, ראָס קינר אין נאָכגעלאָפן און האָט זײן האַנט נישט געװאָלט אַרױסלאָוץ... בּאַלר זיינען אַלע מענשן פאַרשוואונרן געװאָרן, בּאַהאַלטנריג זיך, װי רי פויגלען, ערגעץ צװישן רי בּוימער. און פיינער האָט פאַר זיך קיינעם שוין מער נישט נעועהן, חוץ רעם װעכטער, װאָס אין געשטאַנען מיט רעם טרומייט אין רער האַנט, געקוקט אױף רער ליניע און האָט עפּעס נעטראַכט. | ער איז אַרײן אין אַן אַלײע, צװישן צװײי שורות װילעס. פון בּיירע זייטן האָבּן ויך געועהן מענשן. ערגעץ האָט מען א פּאָרהיינגל אַװעקגערוקט, און פיינער אין געגאַנגען ניך, פילנריג זיך בּאַנלײט פון בּיירע זײטן מיט פרעגנרינע בּליקן: ,{װער איז רער? װאָס טוט ער ראָ? װאו װאוינט ער"? אױף רי אַלע פראַגן האָט ער אַליין נישט געהאַט קיין ענטפער... און אַז ער איז רורך די װילעס, און אים האָט קינער נישט אָפּנעשטעלט, איז אים געװאָרן לײיכטער, און ער האָט אױפגעהױבּן רי אױגן... ער איז אַרױס אויף אַ פּלאַץ, װאָס אי געװען אַרומנעריננלט פון אַלע זײסן סיט װעלרלאַך, קענטיג, אין ראָס געװען אַ

77

פאַרלאָזט אָרט, װאו קיינער איז נישט גענאַננען. רי ערר אי נעװען זאַמדיג, ערטערװײז נאָר בּאַרעקט מיט גראָז, און עטליכע קליינע, זעהר נירערינע בּוימלאַך האָבּן זיך װי געמאַטערט צו ציהען פייכטינקייט פון רעם זאַמר. זי האָבּן אויסגעועהן טרויעריג און עלנט. פון װאַלר אַרױס האָט זיך געהערט אַ נעריש פון צװײנן און אַ געשריי פון קראָען.. . ראָ איז נעװען שטיל. פיינער האָט זיך געפילט פריי פון מענשליכע בּליקן און פון זיך אַלײן... רי זון האָט געבּרענט, רער הימל איז געװען ריין, בּלוי און טיף. פיינער האָט שוין לאַנג, לאַנג אַזאַ היטל נישט געוזעהן. ער איז נאָר לאַנג ראָ אַרומנעגאַנגען, און אין מח בּאַ אים האָט זיך קיין נעראַנק נישט גערירט. רער קאָפּ האָט אָנגעהױבּן שװער צו װערן, אין רי שלייפן האָט געהאַקט: אינס, צװײ, ררײ... רי היץ האָט אַלץ געקװעלט, און אים אין שװער נעװאָרן צו שלעפּן רי פיס...

ער איז אײנגעשלאָפן אין װאַלר אױיף רער ערר. אַז ער האָט געעפנט רי אוינן, איז זיין בּליק נעפאַלן אויף רי שטיקער הימל, װאָס האָבּן זיך נעזעהן צװישן רי טװײגן. עס האָט. זיך געשלעפּט אַ װאָלקן פּאַמעליך און פויל. פון רערװײטנס האָט רעד װאַלר גערוישט, און עטליכע פוינלען האָבּן נעפּישטשעט... איננאַנצן אין ער נעװען רורכגענומען מיט עפּעס אַ פױלקײטן ער האָט געפילט אונטער זיך רי ערר און ראָס קלאַפּן פון זיין האַרצן אויף איר, און אים האָט זיך נישט נעװאָלט קיין ריר געבּן מיט אַן אבר. ער איז געלעגן און האָט אַרױסגערופן אין זײן מח ערינערוננען פון היינטינן טאָג, און אַלץ האָט אויסנעועהן, װי אַ חלום אַזױ, אַז ס'האָט זיך אים געװאָלט װייטער נאָך חלומען... נאָר די אויערן זיינע האָבּן רערהערט נאָהענטע מענשליכע שטימען, אַ געלעכטער און אַ געלויף, און ער האָט זיך ראַש אויפנעשטעלט אויף רי פיס. נישט װײט פון אים, צװישן רי בּױמער, זינען געלאָפן עטליכע יוננע מײרלאַך און נימנאַזיסטן און האָבּן הויך געלאַכט. ‏ ער האָט זיך געאײלט אַרױסצונײן פון װאַלר א האָט אַלץ נאָך נישט קלאָר גערײנקט, װען און װי אַזױ ער איז ראָ אַרײנגעקומען. עפּעס האָט זֹיך אים גערוכט, אַז עמיצער האָט

78

אים געװעקט, געפרענט עפּעס בֹּאַ אים, װען ער אי געשלאָפן, נאָר ער איז נעװען מיר און האָט זיך געפוילט צו עפענען רי אויגן.

רי זון איז שוין נעװען נירעריג. צום צוג אין נאָך געבּליבּן אַן ערך פון צװיי שעה, און ער איז אַראָפּנעגאַנגען צו רער ליניע, אַרײן אין רער שאָפּע, װאָס האָט גערינט פאַר אַ בּאַנהױף. ער האָט זיך געזעצט אויף אַ בּאַנק, פּאַרלעגט רי הענט און האָט נעקוקט אין רער װײט,

נעבּן אים איז געשטאַנען רער זעלבּער װעכטער, װאָס פריהער, און אין רער זעלבּער פּאָוע, ער האָט געקוקט אױף רער ליניע און האָט געמאַכט אַן אײנררוק, װי אַ רראָנג פון אַ װיאָרסט. פיינערן האָט זיך איצט קלאָרער פּאָרגעשטעלט, װי ער האָט רורכנעלעבּט רעם היינטיגן טאָג, װי ער אי אַנטלאָפן פון זײן איינן צימער, װי ער איז אַרױס ראָ אַהער, אין אַ װילרער פרעמרער נעגנט, װאו ער איז אַן איבּעריגער און קאָן נאָר שטערן אַנרערע... און אַ שװער געפיל האָט זיך װירער געלענט איף זיין האַרצן. ער האָט געקוקט אויפן װאַלר, װֹאו ס'האָבּן זיך בּאַהאַלטן אַ סך װילעס, און האָט געטראַכט, אַז ראָס אַלץ, װאָס לעבּט און אי צופרירן, בּאַהאַלט זיך און פאַרבּאָרגט זיין גליק פון שלעכטע אויגן, אַז װען עמיצער װאָלט אים, פיינערן, אַרײנגעלאָזט אין זיין צימער, װאָס בּאַהאַלט זיך ראָרט ערגעץ אין װאַלר, װאָלט ער מיט זיך אַרײנגעבּראַכט אומגליק, פֿאַרדאָרבּנקײט, קנאָה און שנאה. ער האָט זיך רערמאָנט אָן גוטמאַנען, אויך ער אי אַ גליקליכער, און ער בּאַהאַלט זיין נליק, װי ער קאָן עס בּאַהאַלטן! נאָר ער איינער שלעפּט זיך אַרום מיט אַן אָפן האַרץ פאַר אַלע, װי אַ שיינק, און אין יערן צו לאַסט...

;אָך, נאָט!* -- האָט ער אָפּנעזיפצט,

פון צװישן רי בּױימער האָט זיך אַרױסנערוקט אַ שװאַרצע פיגור. אַ. פרויענצימער, אַ שלאַנקע, אין שװאַרצן נעקליירט האָט זיך רערנעהענטערט. אַז זי איז צונעקומען צו רער ליניע, האָט זי איבּערנעװישט מיט רער האַנט דרי האָר און אַרױפנערוקט זײ פון איבּערן שטערן. גענאַננען איז זי פּאַמעליך, רי טריט און רי בּאַװענונגען זײנען נעװען זיכער און שיין, און אַז פיינער האָט איר בּליק בּאַנעגנט, האָט זי רי אוינן אַראָפּנעלאָוט. רער בּליק

79

האָט אים געטראָפן צאַרט און לייכט, נאָר געהאַלטן האָט ער זיך אויף זיין פּנים מיט עפּעס אַ זיכערקייט: זי האָט נעקוקט, װײל זי האָט געװאָלט קוקן, און אַזױ לאַנג, װי זי האָט געבּרױכט. ראָס פּנים איז געװען זעהר שיין; און אין רער פאַרקעמונג פון רי האָר, אין רעם שטערן, מיט װאָס זי האָט, קענטיג, שטאָלצירט איז געװען אַועלכעס, װאָס האָט געלעכערט אין מח בֹּאַ פיינערן און האָט ראָרט געזוכט בּאַשײר,

עס זיינען אָנגעקומען נאָך מענשן, מערסטנטײלס יונגע לײט און יונגע מײרלאַך, לייכט און פריי געקלײירעטע, קליירער האָבּן גערוישט, קליינע שטײנרלאַך האָבּן זיך נעװאָרפן אונטער רי פיס, אַלע פּנימער האָבּן געשמײכלט, טגעגרײט זיך צו שמיײכלען און זיך אָפּגערוהט פון שמייכלען. פיינער, האָבּנריג שױין אַ בּילעט בֹּאַ. זיך, האָט זיך געררייט צװישן אַלע, עטליכע מאָל בּאַרירט אַ קלייר און איז צופרירן געװען, װאָס ער געפינט זיך צװישן אַזױ פיל מענשן און אין פריי, אינגאַנטן פריי, טוט, װאָס אַלע טוען, האָט אַ בּילעט, װי אַלע... נאָר יערעס מאָל, אַז ער איז פאַרבּײגעגאַנגען פאַר רעם מיירל אין שװאַרצן, האָט זיך אין מח אָנגערופן עפּעס אומרוהיגס און אין זיין האַרצן איז געװען אַזאַ געפיל, װי בּאַלר װעט עפּעס געשען, עפּעס זעהר װיכטיגס... .

אויף רער זײט, װאוהין רער צוג האָט געראַרפט אַװעקצונגײן, איז ערשט רי זון אונטערגעגאַנגען. מען װאָלט געקאָנט מיינען, אַז עפּעס אַ ריונהאַנט ררײיט ראָרט בּאַ אַ רערל אונטערן הימל און בּייט ראָרט די רעקאָראַציע פּאַמעליך, כֹּרי קײנעם נישט איבּערצושרעקן. מען האָט אָננעצונרן רֹי לאַמטערנעס.

ראָס מיירל האָט זיך אויפגעהױבּן פון אָרט און אין אָפּנע- גאַנגען עטליכע טריט. פײנער האָט זיך פּלוצלינג אָפּנעשטעלט אויפן אָרט. ער האָט זי רערקענט,

,ראָס איז זי! זי! זי, זי.... גוטמאַנס!י

פון רערװײטנס האָט רער לאָקאָמאָטיוו געפייפט און געװעקט. עמיצער האָט אים אַ שטויס געגעבּן. פון װאַלר האָט אַרױס- געקוקט רי לבנה. און אויף מערב זײיט אין געװען אַװי שטיל און רוהיג, אַז ס'האָט זיך געװאָלט ראָרט אַחין אַװעקפירן זיך מיט אַלע שלעכטע געראַנקען...

80

עז

אַז פיינער אי געקומען קיין װאַרשע, איז שוין געװען נאַכט. ער איז געװען מיר און צעבּראָכן. רער קאָפּ האָט אים װײ געטאָן. און אַלץ איז אים געװען װי צעשרויפט און האָט זיך נישט געפונען אויפן ריכטינן אָרט. אַ גאַנען װעג האָבּן אים נישט אָפּנעלאָזט רי געראַגקען װעגן גוטמאַנען און זיין געליבּטער, װאָס ער האָט געזעהן. אים האָט זיך אַלץ פאָרגעשטעלט, אַזו זי, רי שיינע, רי רוהיגע און גליקליכע שטרעקט אױיס אירע צװײ אָרעמס און נעמט אַרום גוטמאַנען, קושט אים... און גוטמאַן, צופרירן מיט זיך, מיט אַ גלױבּן, אַז ער האָט ראָס פאַררינט, שמייכלט און קושט זי פּאַמעליך. ער האָט אויפן װעג אַ סך מאָל איבּערגעװישט מיט רי הענט ראָס פּנים און האָט זיך געמאַטערט צו פּאַרטרײבּן רי געראַנקען, נאָר ראָס בּילר איז אַלץ װירער - פאָרגעקומען אין זיין מח, און אַ סך מאָל איז פאַרשװאונרן רי גרענעץ צװישן אים און גוטמאַנען, און אָנשטאָט גוטמאַנען האָט געקאָגט זיין ער, פיינער... ער האָט זיך רערמאָנט, אַז אַמאָל, נײענריג פֿאַרנאַכט אױיף רער גאַס, האָט ער געקלערט, אַו גוטמאַן װעט חתונה האָבּן, בּאַ אים װעט זײַן אַ שיין, ציכטיג הויז, און ער, פיינער, װעט אין רעם הויז זיין אַ געליבּטער נאַסט... און ער האָט נישט פּאַרשטאַנען, פאַרװאָס ער איז ראַמאָלס אַזױ צופרירן געװען, טראַכטנריג אַזױ, און פּאַרװאָס אים אין איצט אַזױ נישט גוט.

ער איז נישט גלייך געגאַנגען אַהײם. ער האָט נישט געװאָלט טרעפן גוטמאַנען װאַכנריג, װײל ער װאָלט נישט געװאוסט, װי צו ריירן מיט אים, און ער האָט זיך אַרומגעשלעפּט אין רי גאַסן. אויפן הימל איז נעהאַנגען רי לבנה, זי איז געװען ציטעריג און בּלאַס, װי רערשראָקן. רער געטומל אין רי גאַסן איו נאָך נישט איננאַנצן געשטילט געװען און כּאַ יערן ראָג האָט אים אַ פּאָליציאַנט נאָכגעקוקט.

ער איז מיר געװאָרן, אים האָט זיך געװאָלט לינן און ער האָט זיך װירער געפילט אַרױסגעיאָגט פון זיין אײגן צימער.

81 | 6

עס איז שוין געװען נאָך צװײ, װען ער איו אַהיים געקומען. פיינער האָט זיך דורכנעגנבעט רורך רעם פאָרערשטן צימער, װי אַ גנב, און איז אַרײין אין זיינעם. ער האָט קײן ליכט נישט אָנגעצונרן, ער האָט זיך אױסגעטאָן און געלענט, און גערוכט האָט זיך אים, אַז גוסמאַן הערט און איז װאַך, נאָר ער מאַכט זיך שלאָפנריג. ער האָט זיך אַװעקנעררײט פון אים מיטן פּנים, האָט צונעמאַכט רי אױגן און האָט איינגעררימלט,

אין ררימל האָט ער געהערט, עמיצער איז אַרינגעקומען שטיל. ער האָט זיך אַנירערגעועצט בּאָם טישל און האָט געקלאַפּט פּאַמעליך מיט רער פויסט אויפן טיש עפּעס מיט אַ זיכערקייט און שטומקײט: איינס, צװײי, רריי, פיר... ער האָט זיך נאָך יערן קלאַפּ אָפּנערוקט, װי ער װאָלט געװאַרט אױף אַן ענטפער... פיינער האָט פאַרשטאַנען, אַז ראָס װעקט מען אים, ער זאָל אויפשטיין, און ער האָט זיך מיט געװאַלר אויפגעריסן פון שלאָף...

-- װער איז ראָ? -- האָט ער אויסגעשריען.

נוטמאַן האָט זיך גערירט און זיך נישט אָנגערופן. פון רערװײיטנס האָבּן רי לאָקאָמאָטיון געפייפט, געפירט צװישן זיך אַ געשפּרעך.. אין דרויסן אי ליכטיג געװען.

-- גוטמאַן, ראָ איז קיינער נישט געװען?

גוטמאַן האָט זיך װירער גערירט און האָט נישט געענטפערט. פיינער האָט פאַרבּיסן רי ליפּן און געקוקט אױף גוטמאַנס צעשױיבּערטע האָר, אויף זיין פּנים, און אים האָט זיך װירער פאָרגעשטעלט, אַז אָט רעם בּרוריגן גוף נעמען אַרום צװיי װײיכע, פרישע אָרעמס... און אַ װילרע שנאה האָט ער געפילט צו רעם מענשן, װאָס איז אַזױ פול מיט זיין נליק, אַז ער װיל נישט ענטפערן אויף פרעמרע ליירן,

-- מאוסער מענש, -- האָט ער געבּרומט און האָט ויך אויסגעררייט,

אַו ער האָט זיך אין רערפריה אױפגעכאַפּט פון שלאָף, האָט ער געווכט אין בּעט, צי גוטמאַן איו ראָ. ער האָט גערײנקט, אַו בּאַנאַכט אין עפּעס געשען, און אַן ער האָט געעפנט רי אויגן און האָט קײינעם נישט געועהן אין צימער, האָט ער זיך

82

רערמאָנט, אַז ער האָט גוטמאַנען גראָבּ בּאַלײרינט, אַז יענער האָט זיך אַװראי אָנגעטאָן פאַרטאָג און איז אַרױס פון צימער,

;װאָס טוט זיך ראָס מיט מיר?? -- האָט ער געבּרומט און אַרײנגעשטעקט ראָס פּנים אין קישן, -- , װאָס טוט זיך מיט מיר?!*

ער האָט זיך געבּרױכט צו אײלן אין ררוקערײ. געאַרבּעט האָט ער מיט אַ מין פאַרבּיסנקײט, שנעל אָהן אויפהער, ררי האָט ער געענריגט רי אַרבּעט און איז אַרױס אויפזוכן גוטמאַנען.

ער האָט אים געטראָפן זיצן אין רי אַלײען אױיף אַ בּאַנק, אַנגעלענט מיט רעם קאָפּ אויף רער האַנט און האָט נאָכנעקוקט אַ װעלאָסיפּער,

-- װאָס טוסט רו ראָ? -- האָט פיינער גערערט און האָט זיך געפילט אויפנערעגט, -- איך זוך ריך.

נוטמאַן האָט זיך אויפגעשטעלט פון אָרט, אָנגעקוקט פיינערן זיכער, װײל ער האָט געװאָלט קוקן. פײנער האָט זיך װירער רערמאָנט אין רי בּליקן פון מיירל נעכטן פּאַרנאַכט, |

-- איך בִּין ראָ געועסן, -- האָט ער געענטפערט נאָך אַ קורצער פּויזע און האָט זיך צוריקגעזעצט אויף רער בּאַנק. פיינער האָט זיך אויך געועצט.

-- זאָג, -- האָט פיינער אָנגעהױבּן, און ער האָט געפילט, אַז זיין שטימע ציטערט, -- רו בּיסט בּייז אויף מיר, איך בּין ניט שולריג, װײסט רי גערון מיינע זיינען צערורערט,

-- דו רערסט, װי אַ קינר, פיינער, -- גוטמאַן האָט אים געקוקט גלייך אין רי אויגן אַריין מיט איראָניע. -- איך שטער ריר. ‏ איך בּאַקום קיין בּריווּ נישט, איך מוז היינט פאָרן.

-- רו װעסט היינט נישט פאָרן. רו האָסט ראָך קין געלט נישט. אויף רער אַנרערער װאָך װעל איך האָבּן אַבּיסל געלט.

-- איך װעל מיך לינן אונטער רער בּאַנק... יאָ, איך האָבּ אַ פּאַספּאָרט, מיר װעט מען גאָרנישט טון! -- האָט ער געענריגט ‏ מיט ענערניע, װילנריג זיך אַלײן איבּערציגן, אַז ער װעט אַזױ סון.

פיינער האָט פאַרקרימט רי ליפּן, װי אויף אַ שמייכל,. איג- גאַנצן איז ער געװען פאַרװאונרערט און האָט נישט געװאוסט, װאָס ס'טוט זיך. גוטמאַן װיל אַװעקפאָרן -- און ראָס מיירל? -- און ער אַלײן װאָס װיל?

5 6

-- רו װעסט נישט פאָרן, גוטמאַן. איך בּעט ריך. איך בִּין נישט שולריג, גלױיבּ. ..

נוטמאַן האָט אים איבּערגעהאַקט:

-- וואו בּיסט רו געכטן געװען?

-- יאָ. ‏ איך האָבּ ריר פאַרגעסן צו רערצײלן. איך בִּין געבּעטן געװען אין װ. אויף זומער-זאוינונג. ראָרט װאוינט מיינער אַ בּאַקאַנטער, ראָרט איז שיין, זעהר שיין, מיר װעלן אַמאָל אַהין פאָרן. יאֶל

פיינערן האָט זיך גערוכט, אַז דרי װערטער האָבּן גוטמאַנען אויפגערענט, אים איז אַװראי נישט אַנגענעם געװען, אַו ער זאָל זיין מיט אים צװאַמען ראָרט, װאו זי איז.

-- לאָמיר פּאָרן, -- האָט נוטמאַן געואָגט -- איך האָבּ שוין לאַנג גישט געזעהן קיין פעלר, נאָר צו רײין בּאַקאַנטן װעל איך נישט אַרײנגײן.

אין װאַגאָן זיינען זײ געועסן איינער קעגן אַנרערן. צוערשט האָט זיך פיינער געשטעלט בּאַס פענסטער און גענומען אַרױסקוקן, אַלץ איז געװען, װי געכט, און ער האָט נישט געװאוסט, װאו עס האָט זיך אַהין געטאָן רער נעכטיגער נחת פון האַרץ, װען ער האָט אַרױסגעקוקט. ער האָט אָפּנעטרעטן ראָס פענסטער גוטמאַנען, װאָס האָט לאַנג אַרױסגעקוקט און געאָגט:

-- פּונקט אַזױ, װי בֹּאַ. אונז, רי אינענע הײזלאַך און רי זעלבּע פּערים.

פיינער איז געװאָרן אומגערולדיג, רער צוג האָט זיך גע- שלעפּט נאָר צו פּאַמעליך, רער װאַגאָן איז געװען פול מיט רויך. אויסגעקרימטע פאַרבּיסעגע, גערועוע פּנימער האָבּן זיך נאָר געזעהן, װאָס האָבּן אים רערמאָנט זיין איינן פּנים.

-- מיר זיינען געקומען, -- האָט פיינער געואָנט צו גוטמאַנען, װאָס איו אַלץ געשטאַנען בּאַס פענסטער און האָט אָנגערירט זיין אַקסל. קומט, גוטמאַן.

זי האָבּן זיך אָנגעקוקט שטום מיט פּראַגן אין רי בּליקן.

זײ זיינען אַרױס פון װאַגאָן, און פיינערן האָט זיך גערוכט, אַז גוטמאַנען איז רי געגנט בּאַקאַנט. ער האָט זיך גאָרנישט

84

געפרעגט און גענומען גײן צו רעם זעלבּן אָרט, פון װאַנען ראָס מיירל איז נעכטן אַרױסגעגאַנגען.

-- וואוחין גײסט רו? -- האָט פיינער געפרעגט, -- ראָ זיינען ווילעס.

-- מען טאָר ראָ נישט גין? -- האָט גוטמאַן איבּערגעפרעגט, אומקוקנריג זיך אין אַלע זייטן -- ראָ איז גוט, װײסט, מיך עקלט די גרויסע שטאָט.

פייגער האָט נישט געענטפערט, זי זיינען געגאַנגען גלייך מיט רער ליניע, פיינער האָט זיך אַלץ אומגעקוקט צו רער סטאַנציע, גוטמאַן האָט געואָגט; |

-- לאָמיר זיצן, -- און האָט זיך אַנירערנעװאָרפן אויפן גראָז, אונטערגעלענט רי הענט אונטערן קאָפּ און געקוקט. פיינער האָט זיך געועצט נעבּן אים:

-- װײסט, װעמען איך האָבּ ראָ נעכטן געזעהן? -- האָט ער געואָנט.

נוטמאַן האָט אױיפגעהױכבּן רי אױנן אױף אים און האָט זי אַראָפּנעלאָוט. קענטיג, ס'האָט אים נישט אינטערעסירט, װאָס פיינער רערט. ער האָט אַרױסגענומען פון רער בּוזעם-קעשענע רי קאַרטע און האָט גענומען קוקן.

-- ויז רי קאַרטע אַ מינוט, -- האָט פיינער געזאָנט.

גוטמאַן האָט זי אים רערלאַנגט און האָט פאַרבּיסן רי אונ- טערשטע ליפּ. פיינער האָט גענומען רי קאַרטע פאַר רי אױגן. אַ פּאָר אוינן האָבּן אויף אים געקוקט זיכער. רי הענט האָבּן זיך געהאַלטן אין בּאַװעגן. גוטמאַן האָט אױף אים נעקוקט מיט בּאַאָבּאַכטונג. פיינער האָט זיך װירער געפילט צערורערט. , איך פאַרשטײי נישט, איך פאַרשטײ גאָרנישט!? -- איז אים רורך רורכן מח רי נעכטיגע פראַזע. רי קאַרטע איז אים אַרױסגעפאַלן פון רער האַנט, גוטמאַן האָט זי אויפגעהויבּן, איינגעװיקלט אין פּאַפּיר און אַרינגעלעגט אין טאַש.

-- קום! -- האָט פיינער געואָגט.

-- צו װאָס גײן? -- האָט גוטמאַן געענטפערט רוהיג.

עס אי געװען שטיל. רי זון אי געשטאַנען איבּערן װאַלר. אַ זשאַכּע איז רורכגעשפּרונגען, גוטמאַן האָט זיך רערשראָקן און האָט אַ ציטער געגעבּן.

5

פיינער האָט זיך אָנגערופן;

-- ר װייסט, װעמען איך האָבּ ראָ נעכטן געועהן? טרעף! רו װײסט... ער האָט אים שטריינג געקוקט אין רי אוינן אַרײן.

-- װעמען?

-- זי -- ער האָט אים אָנגעװיון מיט רער האַנט אויף נוט- מאַנס בּוועם-קעשענע.

גוטמאַן האָט זיך געועצט, פּאַרשטעלט סמיט רער האַנט רי אױגן פּאַר רי שטראַלן און האָט נעאָגט מיט שפּאָט, שמייכלענריג:

-- רו זאָגסט אַ ליגן, רו קענסט זי נישט.

-- איך קען זי! -- האָט פיינער זיך געבּייזערט.

-- נו... האָט זיך גוטמאַן געבּעטן, -- זאָג נישט קײין ליגן. רו קענסט זי נישט.

-- װילסט? װעל איך זי ריר היינט װײזן.

-- דו װעסט זי מיר װיזן?

-- יאָ.

-- װײז! -- האָט גוטמאַן געענטפערט אַנטשלאָסן

אַז זי זיינען צוגעקומען צו רער סטאַנציע, האָט בּאַ פיינערן ראָס האַרץ געקלאַפּט. בּאַ אים איז געװען אַ געפיל, װי ער זאָל עמיצן פירן צו אַן אומגליק. ער האָט זי בּאַמערקט פון רער- װײטנס, זי איז געועסן און געקוקט איף זײ. גוטמאַן איו גע- גאַנגען שנעל, רי טריט זיינע זיינען געװען גיכערע, װי געװיינליך. פיינער האָט אַראָפּגעלאָוט רי אוינן, װען זײ זײינען רורכגענאַנגען רי שאָפּע.

-- האָסט נעועהן? -- האָט ער געפרעגט גוטמאַנען

-- וואו?

-- נו, ראָרט, -- ער האָט אים געשטופּט בּאַ דער האַנט...

זי האָבּן זיך געררייט עטליכע מאָל אַרױף און אַראָפּ און האָבּן גאָרנישט גערערט צװישן זיך. פינער האָט גאָרגישט פאַרשטאַנען, װאָס ס'טוט זיך. ער האָט געקוקט אױף מערב זייט און אים האָט זיך רערמאָנט רי גרויסע, רוישנרינע שטאָט, װאָס לינט אונטערן װאַלר. און אַז דער צוג איז צונעקומען, האָט ער זיך רערפרייט און האָט געאײלט צו נעמען בּילעטן.

86

פיינער האָט זיך געשטעלט בֹּאַם פענסטער און האָט עפּעס מוראָ געהאַט צו קוקן זיין חבר אין פּנים אַרײן. גוטמאַן האָט געשויגן, ‏ אין ררויסן איז רי נאַכט טוגעפאַלן. װאָלקנס האָבּן בּאַצױנן רעם הימל און אַ טראָפּ רעגן האָט אַ קאַפּ געגעבּן אויפן פּנים. ער האָט רערפילט איבּער זיין אָרעם אַ האַנט, װאָס האָט אַרױסגעװאָרפן צעריסענע שטיקלאַך טאָװל. איין שטיקל אין געפאַלן אויף פיינערס אַקסל, ער האָט עס בּאַטראַכט און האָט רערקענט אויף אים אַ בּאַקאַנטן אָרעם פון רעם מיירל. עטליכע פונקען זיינען רורכגעפלויגן,

ער האָט זיך אױסגעררייט. גוטמאַן אין געזעסן מיט פּאַר- לענטע הענט און האָט געקוקט אויף רער ערר.

-- רו האָסט צעריסן רי קאַרטע? -- האָט פיינער געפרענט, פּאַרקרימענריג רי ליפּן אויף אַ שמייכל -- רו בּיסט אַ מאָרנער מענש, פאַרװאָס האָסטו צעריסן?

גוטמאַן האָט געענטפערט שטיל:

-- װאָס? אַ מיירל, װי אַלע. -- נאָך װאָס טױנ זי מיר...

-- נאָר פון װאַנען האָסטו רי קאַרטע בּאַקומען? איך האָבּ געמיינט... . פיינער האָט נישט געקאָנט ענריגן... אין האַלז אין עפּעס צונעקומען און האָט געשטיקט.

גוטמאַן האָט געשמיכלט, עפּעס מאָרנע פאַרצױגן רי ליפן און געזאָגט;

-- דאָס האָבּ איך געפונען. איך בּין געגאַנגען אויף רער גאַס, אין ראָס געלעגן.

-- איך האָבּ מיך טועה געװען.

אויפן הימל זיינען רי װאָלקגס געריכטער געװאָרן, פיינער האָט אַרױסגעבּױגן רעם קאָפּ אין רער פיגסטערניש אַרין און האָט געװאָלט פאַרלירן זיך אין זיינע געראַנקען. אין מח בּאַ אים איז געװען שטיל, װי אויף אַ בּים-עלמין. . . נאָר פּלוטלינג איז אים געקומען אין קאָפּ אַרײן ראָס ייננל, װאָס האָט געװײינט און גע- קוקט אויפן הימל, פון װעלכן גוטמאַן האָט אים אַמאָל בּאַנאַכט רערציילט, ער האָט זיך איצט אַזױ קלאָר פאָרגעשטעלט ראָס ייגנל אין אַ צעריסענער קאַפּאָטע, װי ער שטייט אָנגעלענט אויף רער װאַנט, און ער האָט זיך טיף פאַרטראַכט.

87

,צ

אין אייננען צימער איז געװען פינסטער, אויף רי שױבּן איז געלעגן רי שװאַרצע נאַכט. אויף רי רעכער אַרום האָט געקלאַפּט רער רעגן. רער װינט האָט געבּלאָזן רורך אַ האַלבּ אױסגעהאַקטער שויבּ. בּיירע זיינען געלעגן שטיל, אָפּנערוקט איינער פון אַנרערן, און האָבּן געשװיגן. גוטמאַן האָט געקוקט אויפן פענסטער און האָט זיך פאָרגעשטעלט, װי איבּערן הימל ציהט זיך איצט אין שװערע כמאַרע, װאָס האָט קיין אָנהױבּ און קיין סוף נישט. און ער האָט זיך רערמאָנט אַמאָל אַ ניסן-טאָג פון זיין קינרהייט, װי ער איז געשטאַנען אויפן שולהויף און האָט געקוקט צום עק הימל, װאַרטנריג אויפן לעצטן װאָלקן, װאָס װעט פון ראָרט אויפגין. איצט האָט זיך אים גערוכט, אַון אַועלכע שװערע כמאַרעס ציהען זיך איבּער זיין קאָפּ און ער לינט זיך רוחיג, שטיל און מישט זיך נישט אַרײן, װי נישט אים װאָלט עס אָנגענאַנגען. נאָר אין רער שװערער כמאַרע האָט עפּעס אויפגעבּליצט אַ געראַנק, און אין מח זיינעם איז ליכטיג געװאָרן. זיינע געראַנקען האָט נוטמאַן ליבּ געהאַט, ער האָט זײ געקאַנט צײלן און האָט זי ועלטן אַמאָל עמיצן געזאָגט. איצט אָבּער האָט זיך אים געװאָלט רירן,

-- פיינער, רו שלאָפסט? -- האָט ער געפרענט נישט ררײסט,

-- ניין, װילסט עפּעס?ל -- פײנער האָט זיך צו אים אױס- געררייט מיטן פּנים.

-- הער, װאָס װאָלט געװען, אַז מענשן װאָלטן נישט געהאַט קיין אויגן? רו האָסט עפּעס נגעלעון װעגן רעם?

-- איך האָבּ עפּעס געלעון, -- פיינערן האָבּן רי רייר געשראָקן.

-- רו האָסט געלעון? נו, שטעל ריר פאָר... מיר װאָלטן . גאר נישט געזעחן, קיין מענש װאָלט נישט געועהן רעם צװײטן. עס װאָלט פינסטער געװען.. װאָס װאָלט געװען, װען מען װאָלט צופעליג געטראָפן אויף אַ פרעמרער האַנט? שטעל ריר פאָר...

-- װאָס? -- האָט פיינער געפרעגט רערשראָקן.

-- מיט װאָס פאַר אַ פרייר װאָלט מען נגערריקט רי האַנט! מיט װאָס פּאַר אַ פרייר! פאַרשטײסט?

-- איך שרעק זיך, איך פּאַרשטײ גאָר נישט. װײסט, איך האָבּ ריר מקנא נעװען... לאָן שלאָפֿן...

8

שווייג, שוועסטער!

פעליע פיינשטיין האָט שטענרינ געהאַלטן בֹּאַ זיך אַ קלין פלעשעלע ציאַניסטי קאַלי. יערע מינוט, װען נאָר זי זאָל ראָס װעלן, קאָן זי אויסטרינקען מיט איין זופּ רעם שאַרפן גיפט, און אין עטליכע מינוט אַרום איז זי טױיט. איר איז ראָס פאָרגעקומען אַזױ לײיכט צו טון, װי, צום בּיישפּיל, לײגן זיך שלאָפן בּאַנאַכט.

פאַר עטליכע יאָר, אין רער זעלבּער צײט, װען זי אין גע- װען ראָס לעצטע מאָל אַזױ שרעקליך גענאַרט און אַזױ טיף בּאַד לייריגט, האָט וי פעסט בּאַשלאָסן, אַן -- גענוג! זי קאָן מער נישט איבּערטראָנן ראָס אייבּיגע מאַטערניש, זי מוז מיט אירע אייגענע הענט איבּעררייסן רי קייט פון לײרן, װאָס ציהט זיך און װעט זיך אַזױ ציהען אָהן אַן אויפהער, װי לאַנג זי װעט לעבּן. איר יוננט האָט שוין רעמאָלט געהאַלטן אין אָפּבּליהען מיט יערן טאָג איז נעװאַקסן ראָס קלעמעניש אין האַרצן, רי בּיינקשאַפט, װאָס האָט גענאָגט און גענאָגט און קיין מינוט נישט אויפגעהערט. מענשן זיינען איר רערעסן געװאָרן. רי לעצטע נע- שיכטע האָט איר געעפנט רי אוינן צו זעהן, װאָס אייגנטליך רי אַלע מאַנספּאַרשױנען פאַרלאַנגען פון איר. זי האָט זיך געפילט, װי אַן אומבּאַחאָלפן בּאַשעפעניש אין װאַלר, אַרומגערינגלט פון יעגערס, װאָס װילן זי פּאַנגען. און ראָס האַרץ האָט אַװי גע- צויגן און געבּיינקט צו זײי, און רער געראַנק האָט זי אַזױ פיינט געהאַט!

זי איז געקומען בּאַנאַכט אַהיים אין איר צימער, האָט אַרױס- גענומען פון טאַש ראָס קליינע פלעשעלע, האָט עס געשטעלט אויף רער טאַבּורעטקע נעבּן טיש און האָט אָנגעשריבּן אַ קורצן בּריוּ צו איר מוטער און איר יינגערער שװעסטער. זי האָט זיך

1

אױסגעטאָן און אָנגעטאָן קלאָרע וועש. רערנאָך האָט זי איבּער- געצויגן רי קישנס מיט װײיסע ציכלאַך, איבּערנעטוישט רעם ליײ- לאַך, אַזױ אַז איר געלענער האָט געבּלאַנקט שפּאָנל-װײס אה ני. = אין איין העמר האָט זי זיך געשטעלט פאַרן שפּיגל, האָט אױיפגעפּלאָכטן אירע שװאַרצע האָר -- ראָס שענסטע, װאָס איר איז געבּליבּן -- און האָט זײ געלאָוט אַראָפּפאַלן פריי איבּער איר קאָפּ, און מיט שטילע רוהינע טריט איז זי צוגענאַנגען צום בּעט און האָט זיך געלעגט. זי האָט זיך נישט געאײלט. בּכלל, האָט זי זיך גענומען אין זין אַרײן צו שטאַרבּן רוהיג און שיין, נישט אין איילעניש און כאַפעניש, נישט אין אַן אויפגערענטער מינוט. זי איז געװען שטאָלץ, האָט געהאַט אַ טיפע אַכטונג צו איר אייגענער פּערזאָן,, און איר האָט נישט געקאָנט איינפאַלן קיין ספק, צִי זי װעט האָבּן מוט אויסצופירן איר בּאַשלוס.

זי האָט אויסגעצויגן איר שלאַנקען קערפּער אין בּעט, גלייך אַראָפּנעלאָוט רי העגט איבּער רער קאָלררע, האָט צונעמאַכט רי אויגן און זיך פאַרטראַכט. זי האָט זיך פּאָרגעשטעלט רעם נאָהענטן טויט, און ער האָט זי נישט געשראָקן. װעגן רי עטליכע מינוט פון אוסטרינקען רעם ניפט בּיו צום עק האָט זי אַפילו נישט געװאָלט טראַכטן. נאַרישקײטן! צװײי-רריי מינוט ליירן, ראָס אין ראָך לעכערליך. און רערנאָך... רערנאָך האָט זי זיך פאַרגעשטעלט, װי איר קערפּער לינט פאַרגליװערט אין בּעט, רי אויגן פאַרמאַכט, ראָס פּנים בּלאַסן ראָס האַרץ שלאָגט נישט מער, רער מח אין אָנגעגאָסן מיט בּליי און ערגעץ, ערגעץ אי נישטאָ מער קיין שפּור פון רעם שװערן קלעמעניש! איר איז אֲפִילו שוין איצט פרייליך געװאָרן בּאַ דעם געראַנק, אַז איר האַרץ װעט זיין פריי פון רעם געפיל, װאָס האָט עס געשטיקט טאָג און נאַכט, װי אַ שטין. אויף איר טיף-פאַרטראַכטן פּנים מיט רי פּאַרמאַכטע אויגן איז רורכגעלאָפן עפּעס, װי אַ שמייכל.

זי האָט אויסגעלענט אירע האָר אויפן קישן, האָט געעפנט די אוינן און האָט אויסגעשטרעקט רי האַנט צו רער טאַבּורעטקע. רי ליכטינקייט, רער טיש, רי בּאַנק און רי איבּעריגע זאַכן פון צימער האָבּן זיך אָנגעשלאָנן אין אירע אוינן אויף עפּעס אַ נײעס, נאָר בּאַזונדערן אַרט. זי האָט געהאַט פאַרגעניגן פון רעם קוקן

92

אויף זיי, פּונקט זי װאָלט זי אָט אַװי נאָך קײנמאָל אין איר לעבּן ניט געהאַט געועהן. זײ אַלע, פון רער טאַבּורעטקע בִּיז צו רי אוױסגעשטריקטע זוימען פון העמר אויף איר בּרוסט, בִּיז צו אירע אייגענע, רוהיג-ליגנריגע, הענט -- אַלץ, אַלץ האָט אויסנעזעהן אַזױ אומבּאַקאַנט און ראָך אַװי בּאַקאַנט, אַװױי נײ און ראָך אַזױ אַלט, עפּעס אַ פאַרבּינע ליכטיגקייט, װאָס האָט גע- שטאַמט פון איר אײגענעם װעון, איז געלעגן אױסגענאָסן אויף אַלץ און האָט געגעבּן נאָר אַ נייעם קאָלאָריט רער װעלט אַרום, איר אַלײן, אירע אַלע געראַנקען און געפילן. אַלץ האָט זיך איצט אויסנערוכט צו זיין שטיל, רוהיג און אַזױ געבּענשט אין ויך.

{איצט שטאַרבּ איך", האָט זי געטראַכט. און אויך רער גע- ראַנק, מיט װעלכן זי האָט זיך אַזױ לאַנג אַרומגעטראָגן, האָט איר איצט אויסגעזעהן נײ. אויך אין אים אין געלעגן בּאַהאַלטן עפּעס אַ געבּענשטע רוהיגקייט, פון װעלכער זי האָט פריהער קײן אַנונג ניט געהאַט. זי האָט שון גענומען ראָס פלעשעלע אין האַנט און עס צונעטראָגן צו רי ליפּן, אויפהויבּנריג רערבּײ אַבּיסל רעם קאָפּ פון קישן, און אין רעם ועלבּן מאָמענט האָט אַ נײע אירייע אויפגעבּליצט אין איר קאָפּ, אַ אירייע, װאָס האָט זיך נע- רוכט צו זיין טיף און אומערגריגרליך, װי רער סור פון טױט און לעבּן, און אַלץ אַרומנעמענר אַזױ װי זײ. זי האָט זיך אָפּנע- שטעלט, האַלטנריג ראָס פלעשעלע בּאַם מויל, אום צו טראַכטן רעם גרויסן געראַנק. זי האָט פאַר אים נישט געהאַט קײן װערטער, און ראָך איו ער געװען אַװי פּראָסט און קלאָר, יעגע װעלט פון קלעמעניש און בּיינקשאַפט, פון ליירן און מאַטער- ניש האָט זי שוין געהאַט הינטער זיך, און איר איז אױיפגע- נאַנגען אַ נײע װעלט, װאו לײרן זיינען אוממעגליך, װאו קיין זאַר. שרעקט מער נישט, װאו מען בּיינקט נישט און מען פאַרלאַנגט גאָרנישט -- אַ רוהיגע און אַ געבּענשטע װעלט. איר האָט זיך גערוכט, אַן אָט איצט שטײט זי אויף רער גרענעץ פון טױט און לעבּן, אויף רעם פּונקט, װאו זי רירן אָן אײנער אָן אַנרערן, און װערן פאַרשלונגען איינער אין אַנרערן און זיינען איינס. זי האָט װידער צונעמאַכט רי אױגן, צוריקלייננריג רעם קאָפּ אויפן קישן. פּאַר אירע אוינן האָבּן זיך געטראָגן אויפן שװאַרצן פאָן

3

פאַרשײירענע בּאַקאַנטע געזיכטער, ציטערנריג װי ליכט-פלעקן. עס האָט זיך אױסגעריסעװעט ראָס שמייכלרינ, װייך, און ראָך אַזױ געהאַסט, פּנים פון דעם סטורענט, מיט װעמען איר לעצטע געשיכטע איז געװען פאַרקניפּט. זי האָט איצט נישט געפילט קײן פיינטשאַפט צו רעם פּנים, קיין האַס פון בּאַלײריגונג. ראָס פּנים איז געװען שטיל אין זיך, רוהיג אין זיך און געבּענשט אין זיך, װי רער גרויסער געראַנק, װי רי גאַנצע װעלט. עס האָבּן זיך פאַרבּײגעטראָגן איר מוטער, איר שװעסטער, בּאַקאַנטע -- אַלע האָבּן געהאַט רעם זעלבּן אויסררוק.

;צי בּין איך שוין געשטאָרבּן?? -- האָט זי זיך געפרענט. נאָר ניין, זי אין נישט טױיט, ראָס פלעשעלע גיפט איו נאָך געװען אין איר האַנט, און זי האָט עס נאָך געהאַלטן פאַר אירע לפּן. און אין רער מיסטישער העלקײיט פון איר קאָפּ האָט זיך פּאַמעליך אויסגעריסעװעט אַ קלאָרער געראַנק: ,איך שטאַרבּ ראָך רוהיג, נליקליך און מיט פרייר! און בּאַלר רערויף האָט זיך צוגעשפּינט אַ נײיער געראַנק:

,אױבּ מען קאָן אַזױ רוהיג און גליקליך שטאַרבּן, װאָס שרעק- ליכס איז װירער פאַראַן אין לעבּן? צו װאָס זיך איילן?*

רי נאַנצע נאַכט איז זי רורכנעלעגן מיט פאַרמאַכטע אױנן, און אין איר קאָפּ האָבּן זיך געטראָגן אומקלאָרע בּילרער און געראַנקען. אויף מאָרנן, װען זי האָט זיך אויפגעהױיבּן און גע- עפנט רי אױיגן, איז נאָך געלעגן אױיף אַלץ אַן אָפּנלאַנץ פון רעם נעכטיגן קאָלאָריט, אַלץ האָט נאָך אויסנעועהן עפּעס װי ניי, און אַלײן האָט זי זיך געפילט װי נײ-געבּאָרן... אַ ואוגרער איז געשען; איר האַרץ איו געװען פרײ, קיין שפּור פון רעם קלעמעניש, קיין שאָטן פון רער בּײינקשאַפּט איז רערין מער נישט געװען.

;צי האָבּ איך נישט געהאַט קיין מוט אויסצופירן?? -- האָט זי זיך רעם זעלבּן טאָג געפרעגט: ;נאָר, נין! איך קאָן רוהיג שטאַרבּן, װעט זיך נאָר אָנהױבּן ראָס קלעמעניש אין האַרצן, װעל איך ראָס טון, און טון אָהן אַ ציטעריגער האַנט, איבּער-

04

לייגטערהייט, מיט קלאָרע געראַנקען, און ראָס פלעשעלע גיפט איז געבּליבּן בּאַ איר גרייט אויף עס אױסצונוצן, װען זי װעט בּאַשליסן, |

זי איז געבּליבּן לעבּן אויף רערװייל, פילנריג זיך אויף רער שװעל פון טוט. יענע נאַכט האָט אַרױפגעלענט אױף איר אַ בּאַזוגרערן שטעמפּל. איר בּליק, רער אויסררוק פון איר פּנים, אירע מאַנירן, איר שטים אַפילו האָבּן זיך געענרערט, און זי האָט פאַרשפּרײט אַרום זיך אַ טיפע, אומפאַרשטענרליכע ערנסט- קייט און װיכטיגקייט, אין איר געגנװאַרט אי מען געגאַנגען גע- לאָסן און גערערט שטיל. האָט װער געלאַכט, האָט ער זיך רער- שראָקן פאַר זיין איינן קול. און װען זי האָט צופעליג אַרױסנע- לענט איר האַנט אויפן טיש, איר פיין-אויסגעשניטענע האַנט מיט רי לאַנגע װייסע פינגער, האָט מען געפילט אַ דרך-ארץ צו איר, און די בּליקן זיינען געװען צו איר צוגעצויגן װי מיט אַ מאַננעטישער קראַפט. זי האָט װײיטער געגעבּן לעקציעס, געפירט רי װירטשאַפט, גערערט וייניג און נאָר צו רער זאַך, נאָר אירע פּראָסטע ריר װעגן פּראָסטע, היימישע זאַכן האָבּן געמאַכט אַ מאָרנעם אינ- ררוק, גלייך װי אונטער זי װאָלט זיך פאַרבּאָרנן עפּעס אַ גרויסער סור. זי איז געװאָרן אַ פרעמרע אין הויז. אי רי קראַנקע מוטער, אי רי שװעסטער האָבּן מיט איר נישט גערערט קין איבּערינע ריד און אַלע האָבּן געװאוסט, אַז זי טראָנט אין האַרצן בּאַ- האַלטן פון אַלעמען איר גרויס אומנליק.

טעג זיינען פאַרגאַנגען נאָך טעג, זי האָט געלעבּט אין איר נעפּל און האָט געשויגן. רי מוטער איז געשטאָרבּן, רי שװעסטער האָט געענריגט רי גימנאַזיע, זי אַלײן איז געװאָרן עלטער, נאָר איר איז עס פאָרגעקומען, װי קיין זאַך װאָלט זיך נישט ענגרערן. אַלץ, װאָס ס'איז געשען, אי געשען אַװױ נאַטירליך און פאַר- שטענרליך, אַו אַנרערש האָט גאָרנישט געקאָנט זיין, גערוכט האָט זיך, אַז פון יענעם טאָג אָן איו אַלץ אין איר און אַרום איר פאַרגליװערט געװאָרן און רירט זיך נישט מער. איר יוננט אַפילו װעלקט מער נישט, און זי בּלײבּט רי זעלבּע װי פאַר אַ יאָר, וי פאַר צװיי יאָר. זי האָט געלעבּט אָהן פריירן און אֶהן ליירן, טאָג-איין--טאָג-אוס, אין רער ועלבּער גלײיכנילטיגקייט, און טייל-

90

מאָל האָט אויסגעועהן, אַז זי האָט פאַרלאָרן רי פייהיגקיט אונטער- צושיירן צװישן לייר און פרייר, גליק און אומגליק. מיט רער צײט נאָר האָט זיך בּאַ. איר אױסגעאַרבּעט אַ בּאַװנרערער געשמאַקן זי האָט נישט ליבּ געהאַט קיין פאַרבּינע קלײירער; אַליין האָט זי געטראָגן אָרער שװאַרץ, אָרער -- אין רערהײים -- װײס; רי בּלוועס אירע האָט זי אַזױ קונציג צוגעשניטן און פאַרװאָרפן מיט פאַלבּן, אַז זײ האָבּן נישט געלאָזט אַרױסזעהן איר בּרוסט, און פון בּיכער האָט זי נישט געקאָנט לײרן אַלערלײ ראָמאַנען און ליבּע-לירער, װאָס האָבּן אויף איר געמאַכט אַן אָפּשטױסנרגן איינררוק, גלייך װי מען װאָלט בּאַרירן מיט אומפאַרשעמטע נראָבּע הענט אַ הײלינטום.

רי יינגערע שװעסטער, אַ ננאַ, איז אױסגעװאַקסן שיין און געראָטן. זי פלעגט געפעלן, האָט זיך פּאַרליבּט, און עס האָט זיך אָנגעהױבּן פאַר איר רי זעלבּע אומרוהיגע צייט, װאָס פעליע האָט אַזױ גוט געקענט. אַננאַ פלעגט אַהײם קומען בּאַנאַכט ראָ פרייליך, ראָ טרויעריג, האָט פיל מאָל געװײנט. פעליע האָט אוף איר געקוקט מיט איר טרויעריג-גלײיכגילטיגן בּליק און האָט גע- פילט, װי ראָס יונגע פרישע לעבּן פון איר שװעסטער בּרעכט זיך, װי אירס אַמאָל, נאָר זי האָט געשויגן, געשױיגן, װײל זי האָט איר נישט געהאַט װאָס צו זאָגן. ועלטן נאָר האָט געטראָפן, אַז זי האָט זיך געועצט נעבּן רער שׂװועסטער, האָט געגלעט אירע האָר און האָט געפרעגט, װי שפּעט סאיז. רי יינגערע שװעסטער האָט זיך צוגעטוליעט צו איר, האָט שטיל געװײנט, און איר יונגער קערפּער האָט געציטערט אונטער רער שװעסטערס האַנט. פעליע איז אויפגעשטאַנען צערורערט, ראָס האַרץ אירס איו אומרוהיג געװאָרן, עפּעס האָט אָנגעהױבּן צו נאָנן. און זי האָט זיך רערמאָנט אָן רעם קליינעם פלעשעלע.

,צי איז שוין געקומען רי צייט?* -- האָט זי זיך געפרעגט אין אַזאַ אויפגערעגטן מאָמענט. נאָר בּאַ דעם געראַנק אַלײן אי איר האַרץ געװאָרן צוריק רוהיג, אַלץ אַרום איר פאַרשטענרליך און נאַטירליך, און צײטנװייז איז פאַרשװאונרן רי גרענעץ צװישן פרייר און לײר,

00

רי איינװאוינער פון אַ זומער-ואוינונג, געבּן אַמאַרלאָ, פאַר- זאַמלענריג זיך פּאַרנאַכט בּאַ רער סטאַנטיע, האָבּן טאָג טעגליך געזעהן שפּאַצירן אַ פרויען-געשטאַלט, פון װעלכער מען האָט ניט געקאָגט אָפּרײסן רי אויגן. זי איז געװען שלאַנק, בּלאַס אויפן פּנים און ניט מער ינג, נאָר האָט אויסנעועהן צו האַלטן זיך שטאָלץ. גענאַנגען איז זי אַרױף און אַראָפּ פּאַמעליך, רי הענט זיינען געװען אַראָפּנעלאָון נלייך, רי אַראָפּגעלאָוטע לעפּלאַך האָבּן זיך פון צײיט צו צייט אױיפנעהױיבּן, און רעמאָלט האָבּן אַרױס- געקוקט פאַרטרוימטע, נאָר שאַרפע אוינן, װאָס האָבּן גערערט אויף אַ שפּראַך, װעלכע קינער האָט ניט פאַרשטאַנען. ראָס אי געװען פעליע, זי האָט ויך געפילט אַרומגערינגלט פון אַלע זייטן מיט נייגיריגע בּליקן, האָט געהערט, װי מען מורמלט יך עפּעס װעגן איר, און האָט געהאַט פאַררראָס, װאָס זי האָט זיך געלאָזט איינריירן פון רער שװעסטער אַרױסצופאָרן אויף אַ זומערוואוינונג. |

,צו װאָס, צו װאָס האָט ראָס געהערט"? -- האָט זי געטראַכט אויפגערעגט. |

ראָס יונגע לעבּן, װאָס האָט געװימלט אַרום איר, רער שטענ- ריגער פלירט, רער פרייליכער געלעכטער, ראָס לויפן און זיננען, רי אַלע יונגע קאָמפּאַניעס, מיט וועלכע אויך איר שוועסטער האָט פּאַרבּראַכט -- אַלץ ראָס איז איר געװען רערװירער, האָבּן זי געערגערט, און זי האָט זיך נאָך מער פאַרטיפט אין איר אײבּיגן געראַנק װעגן טויט. און טראַכטנריג אַזױ, האָט זי טײלמאָל גע- קוקט מיט שטאָלץ אַרום זיך, שטאָלץ מיט איר פאַרשלאָסן האַרץ, מיט אירע ליירן, װאָס זי האָט פאַר קיינעם, פאַר קיינעם ניט אַרױסגעואָגט, שטאָלץ מיט איר מײירלשאַפט, װאָס איז פאַר- בּליבּן בּאַ איר, װי אַ פאַרװעלקטע היליגע בּלום. נאָר רי לינרע אָװנטן, רער גערױיטלטער הימל, ראָס פאַרבּן-שפּיל אויף מערב- זײט, רי בּיסלעכװײיז צופאַלנדיגע פינסטערקײט, -- האָט זי גיט געקאָנט מער פאַרטראָגן. זי האָבּן מאָרגע גערייצט ראָס האַרץ, געװעקט רי אַלטע שוין פּאַרגעסענע בּײנקשאַפט, און צוריק- גייענריג ‏ אַהים,. האָט זי יערעס מאָל געטראַכט װענן רעם פלטשעלע. /

97 , 7

נאָך איינעם אַזאַ אָװנט איז זי געקומען אַהים און האָט גע- טראָפן איר שװעסטער אַ פאַרװײינטע. זי אין געועסן אופן בּעט, אָנגעשפּאַרט כיט רי הענט אויף רער אָנלען פון בּעט, און אַו פעליע איז אַריינגעקומען, האָט זי כּאַהאָלטן רעם קאָפּ צװישן רי הענט. רי ראָזינע פּאָוע האָט פעליען רערמאָנט אָן אירע אייגעגע רורכגעלעבּטע יאָרן. אַמאָל, װען זי פלעגט קומען אַהײם בּאַליריגט, און ראָס האַרץ, האָט זיך גערוכט, קאָן מער ניס איבּערטראָגן ראָס גרויסע בּיטערע געפיל, רעמאָלט פלעגט זי אָט פּונקט אַזױ זִיצְן, װײנען און טראַכטן שעהן לאַנג.

,װי זי מוטשעט זיך איצט!? -- האָט זי נעטראַכט װעגן רער שװעסטער, און איר אין ראָס ערשטע מאָל איינגעפאַלן, אַו מען ראַרף זי טרייסטן. זי האָט זיך געועצט נעבּן איר און גענומען, װי געװיינליך, גלעטן אירע האָר;

-- וויין נישט, אַננאַ, װיין נישט. .

רי יינגערע שװעסטער האָט זיך נאָך מער פאַרכליפּעט, אירע אַקסלען האָבּן געציטערט, און מיט אַמאָל האָט זי זיך אומגעקערט צו איר שװעסטער, האָט זיך צונעטוליעט צו איר, בּאַהאַלטגריג רעם קאָפּ אויף איר בּרוסט.

-- איך קאָן נישט מער, שװעסטער, איך קאָן נישט, איך װעל לִיבּער שטאַרבּן, איך װיל נישט אַזאַ לעבּן -- האָט זי גע- זאָגט מיט אַ קאַפּריונעם טאָן,

-- איך פאַרשטיי, קינר, -- האָט פעליע גערערט שטיל, איך פאַרשטיי אַלץ. איך האָבּ ראָס אַלץ רורכגעלעבּט, לאַנג, שוין לאַנג, און רו זעהסט ראָך -- איך לעבּ...

זי אין אַנטשװינן געװאָרן, רערשראָקן פון אירע איגענע װערטער, װאָס האָבּן עפּעס אַזױ מאָרנע געקלונגען. און אַננאַ, װאָס האָט נאָך קיינמאָל נישט געהערט איר שװעסטער ריירן אין אַזאַ. טאָן, האָט אויפגעהױיבּן נייגעריג רעם קאָפּ, און איר בּליק האָט שטום געבּעטן איר שװעסטער, זי זאָל װײיטער רירן.

-- רו האָסט קיין בּאַנריף נישט, שװעסטער, װאָס אַ מענש קאָן זיך אָנלײרן אויף רער װעלט, װאָס ראָס הייסט ליבּ האָבּן און גענאַרט זיין און בּאַלײיריגט. אַן איך האָבּ ראָס ערשטע מאָל ליבּ געהאַט, האָבּ איך געפילט אַואַ גליק, אַז מיר האָט וך

98

גערוכמט, איך װעל עס נישט איבּערטראָנן; און ראָס צװײטע מאָל איז שוין מיין גליק געווען געמישט מיט פאַררראָסן ראָס רריטע מאָל -- האָבּ איך געװיינט און געבּיינקט, געבּײנקט און געװיינט. און ראָס פערטע סאָל -- אין געװען נאָך ערגער, אַלץ ערגער און ערגער,

ײ האָט אָפּגעהאַקט, פילגריג זיך בּאַלײיריגט פון אירע אייגענע װערטער, זי האָט אַרומגענומען רי שװעסטער און האָט שטיל געבֶּעטן:

-- נו, רערצייל, רערצײל... . | |

פעליע האָט געװאָלט רערצײלן איר לעצטע געשיכטע, װעלכע האָט איר אויסנעזעהן אַזױ ויכטיג, אַװױי. שרעקליך און גרױואָם, נאָר זי האָט אָפּנעהאַקט בֹּאַ די ערשטע װערטער;

-- גיין, | גיין . .. איך װעל נישט רערצילן רו װעסט ראָס ניט פאַרשטין.

נאָר אַננאַ איז צונעשטאַנען צו איר און האָט געבּעטן;

-- רערצייל,, איך בּעט ריך, איך פאַרשטײ אַלצרינג, װײס רער טײװל, װאָס זי טראַכטן װעגן אונו...

רי ראָזינע װערטער האָבּן פעליען טיף בּאַלײיריגט. זי האָט געװאָלט איבּערציינן רי שװועסטער, אַז זי האָט אַ טעוח, אַז איר אומנליק איז געװען גאָר אַנרערש און אַז ליבּ נעהאַט האָט זי אויך גאָר אַנרערש, און האָט גענומען װײטער רערציילן. נאָר װאָס מער זי האָט רערטציילט, אַלץ אומבּאַרײטנריגער איז ראָס רער- צײילטע אַרױסגעקומען. ס'איז ענליך געװען, װי איינער זיגקט אין אַ בּלאָטע, און װאָס מער ער װיל זיך אַרױסראַטעװען, אַלץ טיפער װערט ער פאַרפאַלן.

-- פאַרשטײסטו, ראָס איז געװען גיט אַזױ. מיר זײנען גע- נאַנגען שפּאַצירן, רערנאָך האָט ער מיך בּאַנלײט אַהײם. מיר זײנען געפאָרן אין אַ רראָושקע, און פּלוצלינג האָט ער מיך אַרומגענומען און געקושט, איך האָבּ מיך שרעקליך רערשראָקן...

,ראָס איז נאַריש, בּאַנאַל", האָט וי געטראַכט, ,נישט ראָס װיל איך זאָנן".... און האָט רערצײילט װײטער.

איר האַרץ איז פּוסט געװאָרן, זי האָט זיך רערפילט רער- שלאָגן און צעבּראָכן, פּלוצליגג האָט אַ װילרער העפטיגער װײטאָג

99 15

נעפּרעסט איר האַרץ. אירע אױיגן, װאָס האָבּן אַװױ לאַנג שוין נישט געקענט קיין טרערן, זיינען מיט אַמאָל פייכט געװאָרן, און זי האָט געװײנט פאַר רער שװעסטער, געװײינט לאַנג און בּיטער, און רי טרערן האָבּן איר נישט לייכטער געמאַכט, נאָר האָבּן זיך געלענט, װי שװערע שטיינער, אויף איר האַרצן.

אין רערפריח, װען אַננאַ. אין אױפנעשטאַנען, האָט ױ גע- פונען רי שװעסטער טויט, ראָס פלעשעלע איז נעװען אױיסגע- טרוגקען, און אויפן טיש אי געלעגן אַ צעטל, אין װעלכן עס זיינען געשטאַנען פאָלננרינע װערטער:

;איך שטאַרבּ, שװעסטער. איגנטליך, בִּין איך שױין לאַנג געשטאָרבּן. בּלייבּ געזונט. אױבּ דיר װעט אויסקומען צו לירן אַזױ פיל, װי מיר, רערצײיל קײינעם נישט פון רײינע לײרן. היט זײ אין ריין האַרצן, זאָל; זי זיין פאַרבּאָרגן און הייליג, און שװיג, שװעסטער, שװייג!"...

אלול

1:

רי צײט גױֹם אֶָהן אױפהער, און רי טעג אַנטלױפן און פאַרשװינרן איינער נאָכן אַנרערן,. איינער נאָכן אַנרערן.... קוים האָט מען אויפגעהערט צו צײלן ספירה, מען האָט אָפּנעהאַלטן שבועות, האָבּן זיך בּאַלר אָנגעהױבּן די. תּעגיתים: רי רריי װאָכן, רי. ניין טעג; און איירער מען האָט זיך אומגעקוקט, און שוין הױבּט זיך אָן אלול! רי טעג װערן אַלץ קירצער און קירצער, קאַלטע װינטן בּלאָזן, אַ טונקעלער נעפּל בּאַרעקט רי ערר אין רערפריה און פֿאַרנאַכט, אַ ציטער נייט רורך רער נשמה בּשעת דער שופר לאָזט זיך הערן; װאוֹ רו גײסט און װאו רו שטײיסט, הערט מען זיפצן, -- עס רוכט זיך עפּעס, רי נאַנצע װעלט האָט איין נרויסע שוערע זאָרג אויפן האַרצן און זיפצט און ציטערט .

רער ררײצען-יאָרינער שלמה נײיט אַרום פאַרטראַכט, פאַר- זאָרגט, פול שװערע געראַנקען. זיין גרויסער קאָפּ לינט אים קײינמאָל נישט גלייך אויף רי אַקסלען: איצט גײט ער נאָך אײננעבּויגענער, סיט פוילע טריטן רי אוינן בּלאָנרזשען, רי קאַפּאָטע איז נישט צוגעקנעפּלט, ראָס היטל אויף אַ זייט -- נישט ער ענטפּערט נלייך, װאָס מען פרענט אים, נישט ער רערט, װי אַ מענש... |

אַלץ אָפּטער הערט ער אין רערהיים רי טענות און וירלעריען, צוֹ װעלכע ער איז שוין לאַנג געװײג

-- זעהט נאָר, װי ראָס גײט! בּאַנעננט אים זיין מוטער,

װען ער קומט אַהײם פון חרר: ער װײסט ראָך פון זיײנע הענט און פים נישט צו זאָגן! נאָך ראָ ס האָט סיר צגעפעלט צו מיינע צרוֹתן!,

108

שלמהן אין רער מאָנאָלאָג לאַנג שוין בּאַקאַגט, ער קען אים כּמעט אויסנװיניג, און ער פילט נאָר אַ פּוסטקײט און לאַנגװײליגקײט, בּשעת ער הערט אים. ער גײט איבּערן צימער, פון טיש צום קאָמאָר, נעמט אין האַנט פאַרשיירענע זאַכן, װעלכע זײנען אים אַזױ גוט בּאַקאַגט, װי זיין מוטערס מאָנאָלאָג, ער בּאַטראַכט זי כּלומרשט פון ראָס נײי, אַבּי נישט צו הערן ראָס זירלעריי פון רער מאַמען. ער װײסט שוין פאָראױס, אַז צום סוף װעט זי אויפהערן און װעס זיך אָנהױבּן צו קלאָגן אױף איר קאָפּ-װײטאָג.

רערנאָך קומט רער טאַטע אַהײם און הױכּט אָן אױיסצו- פרעגן שלמחן, װאו ער איז געװען היינט, װאו ער האָט געראַװנט, מיט װעמען ער האָט געראַװנט, מיט װעמען ער האָט גערערט און מיט װעמען ער אי געגאַגנען. שלמה ענטפערט מיט ליננס, איינער גרעסער פאַר רעם אַגרערן, און האָט עפּעס װי אַ הנאָה רערפון, װאָס ער קאָן אַלע אַזױ פיין אָפּנאַרן. און אים -- קיינער נישט. ‏ אַהאָ, אים װעט מען בֹּאַ קיין לינן נישט כאַפּן!

און רער חרר בּרייננט אים נאָר אַרױס פון גערולר. שלמה איז אַ יינגל מיט אַ גוטן קאָפּ. אַלע װײסן, אַז ער איז אַן , עלויי, און פונרעסטװעגן -- עס זאָל עמיצער אַמאָל ראָס לױבּן און זאָגן: , שלמה, רו בּיסט אַ גוט יינגל, אַ גוטער קאָפּ, קאָנסט ואויל לערנעןף. פאַרקערט: אַלע האָבּן נאָך צו אים טענות, אַו ער װיל נישט לערנען... רעם שעור פלעגט ער נאָך זונטאָג װיסן, און רעריבּער האָט ער רי גאַנצע װאָך נישט געהאַט װאָס צו טון. זיצט ער און קוקט אױף דרי װײזערס, װאָס רירן זיך אַזױ פּאַמעליך, אָרער -- װען רי זון שײנט -- בּאַטראַכט ער רי העלע שײן, װאָס רוקט זיך פון איין נמראָ צו רער אַנרערער, פון איין ינגל אויף רעם אַנרערן. נישט זעלטן גײט ער אַרױס אָהן צו פרעגן רעם רבּין. ער, דער רבּי, און אַלע זיינע חברים זיינען שוין צוגע- װײנט רערצו נאָך רעם, װאָס עס אין פאָרגעקומען אין אָנהױבּ זומער.

געבּליבּן איז שלמה אין חרר נישט רערפאַר, װײל ער ראַרף נאָך צו לערנען בּאַ דעם ראָזינן רבּין -- ראָס װײסט ער גאַנץ גוס -- נאָר װײל רער רבּי האָט זיך אָנגעבּעטן בּאַ זיין טאַטן,

104

ער זאָל אים לאָזץ. צוליבּ שלמהן האָט ר' יחיאל, רער מלמר, בּאַקומען נייע תּלמירים. פֿאַר זײ ראָס האָט ער זיך געװאָלט גרויס מאַכן: |

-- איך קאָן אַרױסגײן, װיפיל מאָל איך װיל, האָט ער זיך בּאַרימט פאַר אַ יינגל.

|-- און רריי. מאָל קאָנסטו אַרױסגײן? ע, רער רבּי װעט ריך נישט לאָזן, האָט ראָס יינגל געענטפערט.

-- איך קאָן, איך װעל ריר װײזן.

-- און פיר מאָל װעסטו גישט קאָנען!

-- פינף מאָל, היינט גי איך אַרױס פינף מאָל, װעסט ועהן! -- האָט שלמה געענטפערט.

רי אויגן זיינע האָבּן געבּלישטשעט, און אויף זיינע ריקע ליפּן האָט געשפּילט אַן אַרט איראָניע און אַנטשלאָסנקײט, װעלכע פלעגן זיך שטענריג בּאַװײזן אויף זיינע ליפּן, בּשעת ער פלענט זיך עפּעס אײנשפּאַרן.

ראָס אין געװען מאָנטאָג, בּשעת מען האָט אָנגעהױבּן אַ נייעם שעור, רער רבּי איז געװען פאַרטון און פּאַרטיפט, ער האָט געבּלעטערט רי נמראָ, געשפּרונגען פון מהרש"א צו רער נמראָ און צוריק צום מהרש"א. שלמה איז אײן סאָל אַרױס- געגאַנגען פון בּאַנק. געשטעלט זיך פאַרן רבּין מיט אַן אומ- שולריגער מינע און געבּעטן אַ ערלױבּעניש אַרױסעונײן. ער אי אַרײן און אַרױס אַזױ רריי מאָל, און צום פערטן מאָל האָט זיך רער רבּי ‏ אױיפגעכאַפּט מיט כּעס און געשריען:

-- װאָס לויפט ער עפּעס הײנט װי משונע? קראַנק בּיסטו אָרער עפּעס אַן אַנרער שװאַרץ יאָר!

-- רבּי, איך קען שוין רעם שעור, האָט שלמה געענטפערט. ער האָט אַראָפּגעלאָזט די אויגן און געקראַצט זיך אין קאָפּ.

-- בּעל-גאַוה רו אײנער! -- האָט רער רבּי געשריען; גי אויף ריין אָרט!

נאָר שלמה איז געװען פעסט בֹּאַ זיך. ראָס איז געװען אײנ פון יענע מינוטן, װען שלמהס יגנט פלעגט זיך הי בּאַפרײען פון אונטער עפּעס אַ שװערן ררוק; רי מרה-שחורה זײינע אי

109

אינגאַנצן אָפּנעטרעטן, אַ גאַנצן שטראָם. פריש לעבּן פלעגט ער אין זיך פילן אין אַועלכע מאָמענטן. |

-- איך קען רעם שעור אויסנװיניג; אררבּה, ואָל רער רבּי אויסהערן! -- האָט ער געטענעט.

רער רבּי האָט נאָכגעגעבּן, און שלמה האָט אָנגעהױבּן צו זאָגן רעם שעור מיט אַ געהױבּענעם מוט, בּאַנײסטערט. ער האָט נעמאַכט מיט רי הענט. רער רבּי האָט זיך איינגעהערט, רי תּלמירים האָבּן פון אים נישט אַראָפּגעלאָזט קיין אױג, אַפּילו רי רבּיצין האָט זיך בּאַװיון אין טיר און האָט זיך צונעהערט. אין מיטן אָבּער האָס ער זיך רערמאָנט, אַז ער ראַרף נאָך אײן מאָל אַרױסנײן און ער האָט איבּערגעהאַקט און געואָנט:

-- איך װיל אַרױסגײן... . |

און איז אַרױסגעגאַנגען.

און פון יענער צײט האָט ויך אַ מאָרנע בּאַציהונג אינגע- שטעלט צװישן רבּין און זיין תּלמיד. רער רבּי האָט אים געלאָוט טון, װאָס ער האָט געװאָלט, נאָר זיין בּליק אױף שלמהן איז געװען פול בּאַהאַלטענער צאָרן. װי רער רבּי, אַזױ אויך שלמהס חברים האָבּן אויף אים געקוקט, װי אויף אַ בּאַהאַלטענעם שונא. קיינער פלענט זיך מיט אים נישט חברן.

און אָט אין רי לאַנגע שטונרן, װאָס האָבּן זיך געצוינן אַזױ פויל און אומעטיג, װי אַ הערבּסט-נאַכט פאַר רעם, װאָס שטייט אויף רער װאַך, פלענן אין מח פון רעם יינגל זיך טראָגן שװערע געראַנקען, געראַנקען, װאָס האָבּן גערריקט און געפּרעסט זין יונגע נשמה. װײסן װײסט ער און גערײינקט, אַז אויף רער װעלט איז ער בּאַשאַפן געװאָרן נאָר צו רינען רעם אױבּערשטן: אַז רי תּורה, אָט רי זעלבּע תּורה, װאָס ער װיל נישט לערנען, איו פול מיט סורות, רמזים אוֹן שמות הקרושים, און אַן ער, שלמה, נײט נישט בּררך-הישר. . |

און אָפט מאָל, װען אַועלכע געראַנקען קװעלן אים נאָר צו שטאַרק, װען ער רערמאָנט זיך אָן אַלע עברות, װאָס ער האָט געטאָן רי לעצטע טעג, נאָכרעם װי ער האָט ראָס לעצטע מאָל אויף זיך גענומען תּשובה צו טון; װען ער רערמאָנט זיך װעגן רעם גנבענען געלט בּאַם טאַטן אין שטובּן אָן זײינע ליגנס,

106

אַו נעכטן האָט ער קיין מנחה נישט געראַװנט -- ראַן גײט ער אַרױס פון חרר, קלעטערט אַריבּער רעם -פּאַרקאַן, פאַרקאַטשעט רי קאַפּאָטע אָן אַ זיט און לאָוט זיך גאַלאָפּ איבּער רער לאָנקע, װאָס ציהט זיך עט בּיו צום טױך. רי פלינקע פּיסלאַך זיינע, רי כּאַװעגונג פון קערפּער און ראָס לײכטע װינטל, װאָס בּלאָזט

אין זיינע אויערן און גלעט זיינע בּאַקן; ראָס גראָז, רי בּומלאַך, װאָס טאַנצן פאַר אים פּאַרבּײ שנעל -- רערמונטערן אים, שלאָגן אים אַרױס פון קאָפּ רי שװערע געראַנקען און ועצן װי אַ נײע נשמה אין אים אַרײן. יי

-- הוראַ! -- שרייט ער אויס און װאַרפט זיך אַנירער אויף רער ערר. | | יי |

ער האָט אויך אַן איינצינן חבר צװישן רי חרר-יינגלאַך -- רוררל הייסט ער. ראָס איו אַ שװאַך, קריינקליך יינגל, שטענריג איז ער פאַרקילט און הוסט, און רעריבּער נײט ער שטענרנ פאַרבּונרן רעם האַלז מיט אַ רױטער פּאַטשײלע. רי ראָױיגע פאַטשײלע מיט איר איין עק, װאָס קריכט שטענריג אַרױס פון הינטערן קאָלנער, גיט רעם ייננל אַ חנעווריג אויסועהן, פּונקט װי רי ‏ קריינקליכע רויטקייט, װאָס שפּילט אויף זיינע בּאַקן. ער האָט גרויסע בּלויע אױגן, אונטער זײי שװאַרצע פּאַסן, בּלאַסע ליפן און מאָנערע הענטלאַך און פיסלאַך. : רײרן רערט ער סיט אַ ציטערינער שטים, און עס רוכט זיך רערבּיי, אַז עס פּישטשעט אַ קראַנק פויגעלע.

-- קום, מיר װעלן אַרױסגײן, רוימט שלמח. אײן. זיין חבֿר אין מיטן לערנען, |

-- רער רבּי װעט נישט לאָון, -- ענטפערט רורל. | -- ער װעט לאָון, נײ און פרעג, נאַר..,

רורל גייט אַרױס, און שלמה נאָך אים,

-- נו, קלעטער אַרױף אויפן פּאַרקאַן! קאָמאַנרעװעט שלמה.

רורל שטייט אויפן אָרט, גלאָצט אס זײנע גרױסע אױגן אויפן פּאַרקאַן און האָט מוראָ זיך איינצושטעלן.

--- ניין, בּעט ער זיך, לאָמיר צוריקנײין אין חרר!

-- נאַ ריר פינף קאָפּעקעס, װעסט ריר קויפן קיכלאַך בֹּאַ יוחנן רעם שיינקער! -- רערט אים שלמה אײן. |

107

רי מטבּע װירקט, רורל קלעטערט מיט זיינע ראַרע פיסלאַך און הענטלאַך אויפן פּאַרקאַן, לאָזט זיך אַראָפּ פון רער אַנדערער זײט און הוסט. |

-- גו, | יאָג ‏ מיך, קאָמאַנרעװעט שלמה װירער.

און אַז רורל איז שוין גום פאַרמאַטערט און הוסט אֶהן אויפהער, זעצן זיי זיך בּיירע אויפן גראָז שמועסן.

-- װײסט, זאָנט שלמה, איך האָבּ אַ סך, אַ סך עברות. איצט בּין איך נאָך נישט כּר-מצוה. װאָס שאַרט מיר ראָס, אַז איך האָבּ עברות? סיי װי סיי װערן זי נאָך נישט גערעכנט. אמת?

-- אמת, ענטפערט רורל. |

- אַ סך עברות האָבּ איך, רערט שלמה װײטער, אָ, אַאַ גרויסן בּאַרג עברות!

רורל פאַרקלערט זיך און זאָגט:

-- איך האָבּ נאָך מער.

-- ע, איך האָבּ מער.

און רי יננלאַך הױבּן זיך אָן צו רימען אײינער פּאַר רעם אַנרערן מיט עברות. שלמהס פאַנטאַױע צעשפּילט זיך, און ער טראַכט אויס אַועלכע שװערע עברות, אַז רורל װערט גאָר בּטל.

-- װאָס הוסט רו אַזױ פיל? פרענט אים שלמה, װײסט, קאָנסט נאָך חס וחלילה שטאַרבּן?..

רורל װערט בּרונז און װיל שוין גײן. |

-- ניין, = רורל, זאָל איך אַזױ לעבּן, איך האָבּ ריך נישט געשאָלטן, נאָר גלאַט אַזױ געזאָגט. נאַ ריר נאָך פינף קאָפּעקעס -- רי לעצטע, נאַ, נעם! און ער שטעקט אים רי מטבּע אין האַנט אַרײן.

און נאָך איין מענש איז פאַראַן אױף רער װעלט, װאָס שלמה אַכטעט אים און סימפּאַטיזירט. ראָס איז זיין בּאָבּע, רער מאַמעס מאַמע, װעלכע ואוינט בֹּאַ זײ אין שטובּ. זי איז אַ רוהינע, גוטינע און שװייננריגע אַלטע. שלמה טראַכט זיך, אַז בּאַ זײ אין שטובּ זיינען ראָ נאָר צװײ קלונע מענשן: ער און רי בּאָבּע. רוכטן רוכט זיך, אַז זי װײסט גאָרנישט, שטענריג איז זי אין כּעס, עפעס בּרוֹנז און שרייט גלאַט אין רער װעלט אַרײן. זי אַלײן פּרעגלט רי קאָטלעטן און שרײיט רערנאָך אויף רער רינסט, אַז זי האָט זײ איבּערגעפירט; זי זוכט אַרום רי שליסעלאַך אין אַלע

108

וינקלען, קערט אום רי שטובּ און שריט און געװאַלרעװעט, און רערנאָך רערמאָנט זי זיך, אַז זי האָט זי אַליין ערגעץ פאַרנעסן. ,דער טאַטע איז גלאַט קיין גרויסער חכם ניט -- טראַכט שלמה -- אים קאָן איך נאָרן צען מאָל אַ טאָג". נאָר עפּעס אַנרערש איז מיט רער בּאָבּע. רוכטן רוכט זיך, אַז זי װײסט גאָרנישט און איר אַרט גאָרנישט; זי זיצט בּאַםס פענסטער, שטריקט אַ זאָק, שטריקט און שטריקט, און ראָך ועהט זי אַלץ, אַז רער טאַטע פאַרגעסט צו צושליסן רעם שופלאָר מיט געלט, קוקט זי אַזױ שטומערהייט אָן שלמהן, און ער פילט בּאַלר, אַז זי װײסט זיינע מחשבות. שטיל, גאָרנישט גערערט נײט זי צו, פאַרשליסט רעם שופּלאָר און בּאַהאַלט ראָס שליסעלע בֹּאַ. זיך.

אַמאָל שבּת, האָט זיך שלמה רערװאוסט, ואו ראָס שליסעלע ליגט. און װען קיינער איז נישט געװען אין שטובּ, האָט ער געעפנט רעם שופּלאָר און אָנגעהױבּן צו שאַרן צװישן רי. מטבּעות. װעמען װאָלט ראָס אינפאַלן, אַז ער װעט באַנין אַואַ גרױסע עבירה? רי בּאָבּע ראָך האָט אים רערין חושר געװען. זי אי פּלוצלינג אַרײנגעקומען אין שטובּ, שלמה איז דערשראָקן געװאָרן און נישט געװאוסט װאָס צו טון. נאָר רי בּאָבּע אַלין האָט זיך עקסטרע אומגעקערט און געלאָזט אים רערװײל אַװעקגײן אָן אַ זײט. האָט צונעשלאָסן רעם שופּלאָר און האָט קײנעם אַ װאָרט נישט רערצײלט. אַפּילו אים האָט זי גאָרנישט רערמאָנט. אָט ראָס -- טראַכט שלמה -- געפעלט מיר. זי קען מיך און איך --‏ זי, | און גאָרנישט?. און ראַנקבּאַרקײט פילט ער צו רער אַלטער, װאָס האָט אים נישט פיינט, כאָטש ער איז אַזאַ זינרינער, כאָטש ער איז אַזױ פאַרראָרבּן.. .-

11 אין חורש אלול װערט שלמה אַלט ררײצען יאָר. און רי איינציגע טרייסט, װאָס ער האָט געהאַט אױף אַלע זיינע שװערע זינד, איז איצט שוין פאַרשוואונרן. נאָך עטליכע טעג װעט ער זיין בּר-מצוה, אין הימל װעט מען אים רעכענען זײנע עבירות. און װי נאָר אלול האָט זיך אָנגעהױבּן, און רער שופר האָט זיך געלאָזט הערן אין רי גאַסן, איז שלמה בּאַ זיך געפאַלן און ראָס

109

האַרץ האָט אָנגעהױבּן אמתריג שוין צו קלעמען. אַ שרעק האָט אים דורכגענומען, װען ער האָט זיך רערמאָנט, אַו פון היינט אָן הערן אױיף אַלע אויסרירן, אַז זיינע זינר זינען אמחע ויגר, פונקט װי פון אַ דערװאַקסענעם מעגשן.

װי אַזױ װעט ער קאָנען בּיישטיין קענן רעם יצרײהרע? רער יצר"הרע איז אַװי שטאַרק, האָט אַזאַ. שליטה אויף אים. רערט ער אים אָן עפּעס צו טון, האָט ער קײן כֹּח נישְט זיך אַנטקעגן צו שטעלן. װאָס װעט ראָס זיין. רבּונו של עולם?

רי דאָזיגע געראַנקען חאָבּן אים גיט אָפּנֶעלאָוט בּאַטאָג און בּאַנאַכט. נאָך פאַרטאָנ האָט רער סקריפּ פון טיר אים אוֹיפֵּ- געװעקט פון שלאָף. פון ערשטן טאָג אלול האָט זיך זיין טאַטע גענומען זעהר צו עבורת חבּויא און שטייט אויף יערן פאַרטאָג צו לערנען ווהר. שלמה רערװאַכט אין מיטן אַ פאַרװיקלטן חלום. נאָך טראָנט זיך רער חלום אין אַ װינקעלע פון זיין קאָפּ, װי א נעפּל, װאָס צערינט און פאַרשװינרט. ער ררײט זיך איבּער אויף אַ זייט. ער אין פויל אויפצושטין צו דינען גאָט, און פַאַרשלאָפּענערהײט פילט ער,,. װי שװאַך ער איו מלחמה צו האַלטן מיט דער תּאַוח. אין צימער װערט ליכְטיג. ‏ אויפן פענסטער לינט נאָך רי שװאַרצע נאַכטן עפּעס רוכט זיך, אַז אין ררויסן רוישן די פּוימער פאַרציטערט און פאַרואָרגט. בּאַלר הױבּט רער טאַטע אָן צו לערנען זוהר, און זיין פרומער קול רריגנט אַרײן טיף, טיף אין רעם יינגלס נשמה. ער ררימלט אײן, און דער טרויערינער נגון גײט אַלץ װײטער און װײטער און רוכט זיך צו זיין עפעס גאָרנישט פון רער װעלט... ער שלאָפּט װירער אײן.

ערשט װען רער פאָטער װעקט אים, שטופּט אים און שרײט, רערװאַכט ער, און קוים האָט ער נאָר רי אויגן געעפנט, בּאַקומט ער בּאַלר אַ לעקציע פון פאָטער;

-- װי לאַנג איז רער שיער?! בּיסט ראָך שוין אַ בּר-מצוה-יונג! װי שעמסט רו ריך נישט?

אין ררויסן איז אַ נעפּל. רי זון האָט אים נאָך נישט אינגאַנצן פאַריאָגט, פון פענסטער זעהט זיך דער בּױים, װאָס איז האַלבּ פּאַרגעפּלט, און אויף דער אַנדערער זײיט שפּינלען זיך שוין אָפּ רי שטװאַלן פון רער פרישער זון. אינם בּעטגעװאַנט אין אַ

10

מחיהריגע װאַרעמקײט, װאָס טענייט זיך אין אַלע אברים... רער יער הרע רערט אָן נאָך אַבּיסל צו שלאָפן, נאָר רער טאַטע װעקט. און ער הױיבּט זיך אויף,

רערנאָך הױיבּט זיך אָן רער לאַנגער טאָג, ראָס לאַננװײלן זיך. אין חרר. |

און פאַרנאַכט, וען ער נייט פון חרר אין קלויז אַרײן ראַװנען מנחה, ררייט ער זיך רערװײיל אָבֵּיסל אַרום אין פירעקעריגן מאַרק און שפּאַצירט זיך פּאַמעליך. רעסאָלט, װען רי זון גייט אונטער, בּאַקומט רער מאַרק נאָר אַן אַנרער אויסועהן. שלמה האָט לִיבּ צו קוקן רעמאָלט אױף רעם טורעם פון מאַגיסטראַט און אויפן זײינער, װען זי גלאַנצן, סיט גינגאָלר בּאַרעקט. רי שניירער- יונגען גײען פון רער אַרבּעט און פייפן עפּעס מאָרנע נננים; דינסט-מײירלאַך טראָגן װאַסער פון רער פּלומפּ, און רי יונגען פאַרטשעפּען זײ.,, ס'ווערט טונקעלער, רי לעצטע שטראַלן פאַר- שװינרן; אַ נעפּל טראָגט זיך ראָרט װייט אויף רי פעלרער. אויף מערב זייט אין רער הימל קריינקליך רוים. טוראָריג פאַרזאָרנט. רי פינסטערניש קומם אָן. פון בּעקערס ראַך קײקלט זיך אַ שװאַרצער רויך און לאָזט זיך אַראָפּ אין מאַרק אַרײן, טױב שפּריננען פון איין אָרט צום אַנרערן און בּויגן איין רי קעפּלאַך, כאַפּנריג עפּעס אַ קערנרל. און אַו מען גײט נעהענטער צו צו זײי, שפּרײטן זײ בַּאַלֹר אויס רי פליגלען און װערן פאַרשואוגרן אין דעם רויך און רער טונקלקייט, אַ שװערע זאָרג קװעלט ראָס האַרץ. אויפן הימל איז אַ שרעק צו קוקן.... גערויטלטע װאָלקנ- רלאַך שלעפּן זיך פּאַמעליך, .‏ אויף מזרח-זייט. האָט זיך שוין אָנגעצונרן אַ שטערן און פינקלט ציטערנריגערהייט...

,װירער האָבּ איך היינט פאַרגעסן צו ראַװנען מנחה", רער- מאָנט זיך שלמה פּלוצלינג, ,װאָס װעט ראָס זײױי?

פאַרשײירענע זאַכן פאַרװילט. זיך אים אויף איין מאָל: גײן אין קלויז אַרײן און פְּרוֹם ראַװנען, אומקערן זיך צו גאָט, װירער װילט זיך אים זעהן רורלען, נאָר ער רערמאָנט זיך, װאָס פאַר אַ שטיקעריגע לוט עס נאַפּט אים אַרום, װען ער גײט אַרײן ראָרט. ראָרט איז אַן אָרימקײט, ראָרט װאױנט רי נױט. אַ שרעק איז צִו קוקן אויף רעם בּעטגעװאַנט, װאָס איז אַזױ שמוטיג.

111

רערמאָנט ער זיך נאָר און גײט אין סאָר אַרין צו שמואל בּערן, רער נבֹּאַי פון קלויז, װאָס זיצט ראָרט טאָג און נאַכט.

שמואל-בּער איז אַ יונגערמאַן פון אַ יאָר ררייסיג, אַן אָרימאַן מיט זעקס קינרערלאַך. ער איז נישט קײן גרויסער למרן און נישט פון רי ערשטע חסירים. נאָר ער האָט ליבּ רי תּורה און נײט אויס פאַר אַ למרן. אַ גרױסער בּעלדררך-ארץ איו ער און אַ מכניס אורח. שטענריג אין ער בּאַנײסטערט, אָרער ער רימט רעם רין פאַר זיין לערנען, אָרער ער װעט אייך אָנרערצײלן וואונרער, װאָס פּאַר אַ הײלינער איר ר' מאיר אי.

רעם פּאָריגן שמחת-תּורה, כּשעת רי הקפות, האָט ער זיך אַזױ צעהיצט און אַזױ געשפּרונגען מיט רער ספר-תּורה אין רער האַנט, אַז ער האָט עס אַראָפּנעלאָזט אױף רער ערר, אין קלויו איז געװאָרן אַ שרעקליכער טומל, אַלע זיינען געװען צעמישט, נלייך װי אַן עררציטערניש װאָלט פּלוצלינג גענומען איבּערקערן רי װעלט. שמואל-בּער איז בּאַלר נאָך יום-טוב געפאָרן צום רבּין, ער זאָל אים אַרױסגעבּן אַ תּשובה. ער האָט פאַרן רבִּין געװײנט מיט טרערן, נאָר רער רבּי האָט אים גאָרנישט בֹּאַ- רוהיגט. ‏ אין שטאָט האָט מען זיך גערוימט, אַן שמואל-בּער װעט ראָס יאָר שטאַרבּן. מען האָט אױף אים געקוקט מיט אַ גרויס רחמנות, װי אויף אַ מענשן, װאָס אין אָפּנעמשפּט צום טױט. ער אַלײן האָט גאָר רעם קאָפּ פאַרלאָרן. ער איז נעכט נישט געשלאָפן. אַ טאָג נאָך אַ טאָג, און ראָס יאָר ענרינט זיך שוין בּאַלד, און שמואל-בּער האָט ויך אַלץ מער געשראָקן: אָט, אָט טרעפט אים רער טויט! ער האָט זיך אין רערהיים נישט געקאָנט קיין אָרט געפינען און האָט גערונגען אַ סאָר. ‏ ראָרט איז ער אויך געשלאָפן. צו אים זיינען געקומען לערן-יונגעלײט און בַּחורים, װאָס שמואל-בּער האָט געבּעטן קומען, כֹּרי צו שמועסן און אַרױסשלאָגן זיך פון קאָפּ זיין שרעק.

װען שלמה איז אַרײנגעקומען אין סאָר, איז שױן געװען פינסטער. צװישן רי צװײיגן האָט גערוישט אַ װינט, רער גאַנצער סאָר האָט שטיל געבּרומט, פון רער בּויר אַרױס האָט געבּלישטשעט אַ ליכט. ראָרט אין געזעסן שמואל-בּער אַלײן, פּאַרטראַכט איבּער רעם אָפּענעם ספר. ער האָט אױסגעועהן זעהר טרויעריג און

112

פּאַרזאָרגט, און האָט זיך, קענטיג, געפרייט, װאָס שלמה איו גע- קומען. ער האָט זיך אויפגעשטעלט, אַרױסגענומען פון אַ קויש אַן עפּל און רערלאַנגט שלמהן;

-- נאַ ריר אַן עפּל. נעם, אַ נוטער עפּל, זאָג איך ריר, אַ וואוילער. גאָר, גאָר אַ װאוילער. שעם ריך נישט, אַואַ ינגל, װי רו, ראַרף זיך עפּעס צו שעמען?

שלמה האָט גענומען רעם עפּל און אײנגעבּיסן.

-- און אַ בּרכה? האַ, אַ בּרכה? האָסט געמאַכט אַ בּרכהל

-- געמאַכט, האָט שלמה געענטפערט.

-- פּאַרװאָס-זשע האָסטו נישט געמאַכט הױך, איך זאָל קאָנען ענטפערן אמן? מען זאָל ריר ראַרפן צו זאָגן! ריר! אַיאַי- אַי! אַזאַ גנוטער קאָפּ און װיל נישט לערנען אַררבּה, זאָג, פאַרװאָס, אַז איך װאָלט געהאַט אַואַ קאָפּ צום לערנען, װאָלט איך ראָך געזעסן טאָג און נאַכט איבּער רער נמרא!

,װאָס װילן זײ פון מיר האָבּן?*, בּייוערט זיך שלמה אין געראַנק, ,װעמען גײט ראָס אָן מיין גוטער קאָפֹּלי

ער װערט בּיז אויף שמואל-בערן און טראַכט, אַז ער װעט נאָך שטאַרבּן היינטינס יאָר.

אַ קליינער בּליץ האָט רורכגעריסן רי פינסטערניש, רי בּוימער האָבּן זיך געװיזן אויף אַ רנע, און אַ לײכטער רונער האָט זיך געקייקלט פון רערװײיטנס,

שמואל-בּער האָט זיך געשראָקן:

-- אַ גאָסדרעגן װעט גײן, װײסט, שלמה? רונערן... אַ-אָ! האָט ער אָפּגעזיפצט, |

-- אַ גוטע נאַכט! האָט שלמה געיפצט א געװאָלט שױן גיין אַהים,

-- ניין, זיץ ראָ, װאַרט -- האָט שמואל-בּער אים איינגעהאַלטן; קיינער איז נישטאָ, װאַרט...

שלמה איז געבּליבּן.

ראָס געװיטער האָט זיך גערוקט געהענטער. העלער זינען געװאָרן רי בּליצן, שטאַרקער -- רי רונערן. רער נאַנצער סאָר האָט איצט גערוישט, איינציגע טראָפּן האָבּן אָנגעהױבּן צו פאַלן פונם שװאַרצן הימל. שלמה אין געשטאַנען פאַר רעם טירל

113 8

פון רער בּויר אין ררויסן און האָט נעועהן, װי שמואל-בּער זיצט בּאַם טיש, שעפּטשעט עפּעס מיט רי ליפּן און קלאַפּט זיך מיט רער האַנט אויפן האַרצן, |

ראָס זאָגט ער ורוּי? -- האָט זיך שלמח משער געװען.

אומהיימליך איו שלמהחן געװען אַװױ צוֹ שטיין, נאָר רער רעגן האָט שוין געגאָסן, און ער האָט געמװט איכּערװאַרטן. רער הימל האָט זיך אַלץ געשפּאָלטן, רי רונערן האָבּן געקנאַלט, רי ערר האָט געציטערט.... פּלוצלינג איז אַ העלער בּליץ רורכנע- פלויגן נאָהענט, און רער רוגער האָט בּאַלד רערנאָך געשלאָגן מיט אַן אומגעהויערער קראַפט. שלמה האָט זיך רערשראָקן, און שמואל- בּער האָט זיך אױסגעכאַפּט פון אָרט, אַרויפגעלעגט זיך רי האַנט אויף די אויגן און געשריען מיט אַלע כּחות;

-- שמע ישראל ר' אלהינו ר' אחר...

גערוכט האָט זיך, אַז ער האָט געװאָלט איבּערשרײען רעם רונער, און האָט אַזױ לאַנג געטױגן. רעם ,אחר", בִּיו רער רונער האָט אויפגעהערט.

אַ נאַכט פול שרעק איז ראָס געװען פאַר שלמהן, שפּעט איז ער אַהים געקומען, רעם טאַטן האָט ער אָנרערצײלט ליננס, אַז ער איז געװען אין בּים-המררשן מעריב האָט ער נישט געראַװנט, שלעכטע חלומות האָבּן אים גנעמוטשעט אין שלאָף,

11

נאָר אַן אומגעריכטער צופּאַל האָט זיך אַריינגעמישט און נאָך שװערער געמאַכט ראָס געמיט פון רעם קינר.

רי בּאָבּע אין קראַנק געװאָרן און געלעגן אין בּעט. נישט זי האָט געויפצט, נישט זי האָט זיך געקלאָגט, אַז איר טוט װײ, און ראָך האָט מען געפילט אין רער לופט פון הױו, אין רי בּליקן פון טאַטע-מאַמע און נאָר בּאַזונדערס אין רער קראַנקערס געל פּנים -- עפּעס אַ שרעקליכע זאַך. גערוכט האָט וך, אַז צוקאָפּנס בּאַ רער קראַנקער שטײט רער מלאך-המות מיטן בּלאַנקען שווערר, מיט רעם בּיטערן טראָפּן אויפן שפּיץ, און ער היט און ער װאַרט, |

114

די סעודח, װאָס מען האָט געואָלט מאַכן אין טאָג פון שלמהס כּר-מצוה, איז אָפּגעלעגט געװאָרן. רער ראָזינער טאָג האָט פאַר שלמהן געבּרויכט צו זיין אַ גרענעץ צװישן צװײ װעלטן, און ער האָט זיך געשראָקן: , טאָמער, רבּונו של עולם, װעט ער װײטער אויך נישט קאָנען בּייקומען רעם יצר-הרע, און אַלץ װעט זין װי פריהער?* רערװײל אי רער טאָג רורכגעגאַנגען, װי אַלע טעג. רי זון איז אויפגעגאַנגען און האָט געשײנט, רערנאָך איז רער הימל געװאָרן נעפּלריג, װאָלקגס האָבּן זיך געצויגן, און װײטער גאָרנישט. מען ראַװנט און מען עסט, און װירער ראַװנט מען, און מען עסט נאָך אַמאָל. רי עלטערן זיינע זיינען פאַרנומען געװען מיט רער קראַנקער און האָבּן נאָר פאַרנעסן װענן זיין בּר-מצוה, נישט מען האָט אים סוסר געואָנט, נישט ער האָט געהערט בּייזערן זיך אויף איִם -- האָט ער זיך אַליין אויך נעמאַכט פאַר- געסן. קיין עכירות האָט ער, אמת, הינט נישט געטאָן, נאָר קיין מצוות אויך נישט. ער אי נישט אַנרערש געעװאָרן, נישט קיין ניי האַרץ בּאַקומען...

אין חרר אי ער נישט גענאַנגען, רעם רבּין האָט ער געזאָנט, אַז רי בּאָבּע אין קראַנקן ראָס איז געװען אַ געזונטער אויסרײר. רער רבּי אַלײין איז צופרירן געװען נישט צו זעהן אַ װײלע רעם שװײיגנריגן, פּאַרראָרבּענעם הּלמיר זיינעם, װאָס האָט אים נאָר בּאַאומרוהיגט. שלמה איז שוין געװען אין קלויז, אַרומגעשפּאַצירט אויף רער לאָנקע, און לאַנגװײליג איז אים געװען אָהן אַ שיער.

מיט אומגערולר האָט ער געװאַרט, רער טאָג זאָל זיך ענריגן, כּרי ‏ שוין צו זעהן זיין חבר רורל. ער האָט אים אָפּנעװאַרט בּאַם חרר, װען רי קינרער זיינען גענאַנגען אַהײם, און איז גאָר מונטערער געװאָרן, בּאַנעגנריג אים} '

-- װייסט, רורל? -- האָט ער געזאָגט -- היינט איז מיין בּרדמצוה,

-- און פאַרװאָס האָט מען נישט געמאַכט קײן סעורה? -- האָט רורל געפרעגט,

-- מיין בּאָבּע אין קראַנק. זי האָט אַואַ געל פּנים! זי װעט שטאַרבּן, אַוראַי שטאַרבּן, האָט שלמה אינגערוימט זיין חבר,

-- מען טאָר אַזױ נישט זאָנן, רו האָסט אַן עבירה...

119 8*

-- גיין! האָט שלמה פּראָטעסטירט: איך האָבּ נישט קין עבירה ... איך װײס,

נאָך מנחה אין קלויז האָבּן זיך דרי צװיי ינגלאַך אַרומגע- שפּאַצירט אין מאַרק. אַ קאַלטער װינט האָט געבּלאָון. רורל האָט געטיטערט,

-- איך װעל אַהײם גיין; מיר אין קאַלט... האָט ער געזאָגט. נאָר שלמה האָט אים נישט געלאָוט;

-- איך בּעט ריך, קום. לאָמיר נאָך אַזױ גײן. ועה נאָר, איך בּעט ריך, און רו װילסט נישט.. .

נאָר רורלען איו אמת געװען קאַלט. רער פּיבּער האָט גע- בּרענט אים אויף רי בּאַקן, און אים װאָלט זיך איצט געװאָלט אָנלענען זיך מיטן קאָפּ אויף אַ טיש, אַװי װי ער פלעגט טו אין חרר.

-- מיר איו קאַלט -- האָט ער געשטאַמלט -- איך װעל אַהײים גין.

|-- גי נישט, גײ נישט, איך װעל ריר געבּן צטען קאָפּעקעס...

-- גיבּ! -- האָט רורל אױיסגעשטרעקט רי האַנט.

-- מאָרגן װעל איך ריר נעבּן..

-- איך יל נישט מאָרגן! -- האָט זיך רורל איינגעעקשנט.

-- נו, קום מיט, איך װעל ריר געבּן.

רי יינגלאַך זיינען צונענאַננען בּיוז צום הוז, װאו שלמהס עלטערן ואוינען.

-- װאַרט ראָ -- האָט שלמה געואָגט -- בּאַלר קום איך צוריק, װעסטו האָבּן טען קאָפּעקעס; נאָר ועה, אַנטלױף גאָר נישט גיבּ מיר תּקיעת-כֹּף.

רורל האָט נעגעבּן רי האַנט, און שלמה איז אַרײן אַהײם.

אין רער קיך האָט ער בּאַנעגגט רי מוטער, װאָס האָט זיך בּאַלר אָנגעהױבּן בּייזערן אויף אים;

-- װי אַ שר לויפט ער! רי בּאָבּע זיינע איז קראַנק, און ער האַקט מיט רער טיר! פאַרװאָס נײיסט רו ניט תּהלים זאָגן? װאו בּיסטו געוען? אַ שװאַרץ-יאָר טראָגט אים אַרום.

שלמה איז אַרין אויף רי שפּיץ-פינגער אין רער צעװײטער שטובּ, ראָרט איז געלעגן רי קראַנקע. רי אויגן האָט זי געהאַלטן

110

פאַרמאַכט. רורך רעם איינעם טאָנ האָט זיך איר פּנים שרעקליך פּאַרענרערט, עפּעס איז רי געמבּע געװאָרן רין, שאַרף. עס האָט זיך געהערט איר שװערער איבּערגעהאַקטער אָטעם... שלמה איז צוגענאַנגען צום װינקל, װאו רי קליירער זיינען אויפגעהאַנגען. צװישן זײ האָט ער רערקאָנט זיין בּאָבּעס קלייר און האָט גענומען עס שאָקלען אין רער האַנט. בּאַלר האָט זיך רערהערט רער קלאַנג פון געלט. פלינק האָט ער אַרײננעשטעקט רי האַנט אין טאַש פון קלײר, האָט אַרױסגענומען עטליכע מטבּעות א בּאַהאַלטן.

זײינע ניכע טריט, װען ער האָט געאײלט צוריקצונײן צו רורלען, האָבּן אויפנעװעקט רי אַלטע. זי האָט געעפנט רי אױינן און האָט אים גערופן מיט אַ שװאַכער שטים;

-- שלמה!

ער האָט זיך געאײלט צו זיין חבר און האָט זיך נישט געװאָלט מאַכן הערן, נאָר רי אַלטע האָט נאָך אַמאָל גערופן;

-- שלמח, קום נאָר אַהער! שלמה...

ער איז צוגעגאַנגען צום בּעט און אין געשטאַנען אומנערולרינ אויפן אָרט מיט אַן אַראָפּנעלאָזטן בּליק. |

-- היינט איז ריין בּר-מצוה, שלמה! איבּער מיר האָט מען דיר נישט געמאַכט קין סעורח, טייער קינר, זײ מיר מוחל...

איר איז שוער געװען צו רײרן; זי האָט אָפּגעױסצט א געזאָנט, אָנשטרײנגענריג רי כּחוח;

-- ס'איז קיין כּח נישטאָ ... . איך בּין קראַנק, שלמה, גאָט זאָל מיר שיקן אַ רפואה. שלמה, בּעט גאָט פאַר מיר...

און װי נאָר רי אַלטע האָט אױיפנעהערט צו רײרן און רי אוינן זײנען איר װירער צוגעפאַלן, איז שלמח פלינק אַרױס פון שטובּ צו זיין חבר.

-- נאַ, ראָ האָסטו... אַ סך נעלט -- צײל... האָט ער געואָנט מיט אַ ציטערינער שטים.

רורל האָט גענומען ראָס געלט מיט ציטערינע הענט, ער האָט געקלאַפּט מיט רי ציין.

-- קאַלט -- האָס ער געזיפצט.

117

-- נו, גײ אַהײם -- האָט שלמה אַװעקגעמאַכט מיט רער האַנט. |

-- און ראָס געלט?

-- נעם ריר, מיין ראַנה...

אַז דער חבר איז אַװעק און פאַרשװאונרן געװאָרן אין רער פינסטערניש, אַז שלמח איז געבּליבּן אַלײן, איינער אַלײן מיט רער נײער עבירה, װאָס ער האָט געטאָן, די עכירה, װאָס װערט שוין געשטעלט אין הימל אויף זיין אייגענער רעכענונג -- האָט ער אױיפגעהויבּן רי אויגן צום שװאַרצן הימל. קיין שטערן האָט זיך נישט געזעהן, נאָר רי לבנה האָט אַרױסגעשיקט אַן אָפּנלאַנץ פון אונטער אַ אַ װאָלקן. ער איז דורך רעם מאַרק, אַרין אין אַ גאַס און אַרױס הינטערן שטאָט, נעבּן רי קאַזאַרמעס. ראָ -- האָט ער זיך פּלוצלינג רערמאָנט -- פּלענן אין רי הייסע טעג, צװישן טאָג און נאַכט, שטיין אויסטושטירטע שורות ועלנער און זינגען עפּעס מאָרנע, פרעמרע, נאָר האַרטע און שטאַרקע נגונים, פעסט זיינען געווען זײערע שטימען, װי זײערע אַקסלען און זײערע פּנימער, און פון רער צװײטער זט האָט מיטגעווגגען ראָס װירער-קול. אַנרערע טעג זיינען רעמאָלט געװען און אַן אַנרער הימל. װי רי זון איז אונטערנעגאַנגען, איז געװאָרן קיל, און רי נאַכט אי געװען אַװױ ליבּליך, אַזױ פײין... און שלמה האָט זיך גענומען צום האַרצן ראָס, װאָס רי צײט נײט אַװעק, און רי טעג װערן קורץ און רי נעכט װערן קאַלט און מוראָריג...

אַ טאָג נאָך אַ טאָג, און יערער מענש מו אַמאָל שטאַרבּן, און ער, שלמה, איז שוין געװאָרן בּר-מצוה, און ער אי אַ זינריגער, אַ פּושע ישראל -- אַ גנב.

רי לבנה איז אַרױס פון אונטער רי װאָלקנס, אַ װײילע איז געװאָרן העל, רי קאַזאַרמעס האָבּן זיך אַרױסגעועהן, און עפּעס מענשן זיינען געגאַנגען. .. בּאַלר אָבּער האָט זיך פאַרשפּרײט אַ שאָטן און האָט אַלץ צוגערעקט.

נאָך רי ועלבּע נאַכט האָט שלמה געהערט אין שלאָף עפּעס שרעקליכע קולות. אין חלום איז אים פאָרגעקומען, אַז רי װעלט האָט זיך אָנגעצונרן און בּרענט, אַלע שרייען, װילן זיך ראַטעװען, אַלע לויפן און װײסן נישט װאו... ער האָט ויך אױפגעכאַפּט

118

פון שלאָף און האָט רערקענט רי שטים פון זיין מוטער, געמישט מיט נאָך אַנדערע קולות. רורך רער טיר האָט ער געועהן ליכט בּרענען, און רי שטובּ אין פול מיט מענשן, װאָס גײיען פּאַמעליך... רערנאָך האָט ער געהערט לײיענען שטיקלאַך פון מעבר-יבּוק, און רערנאָך איז געװאָרן שטיל,

שלמה האָט זיך איינגעװיקלט אין רער רעק און האָט אױיך גענומען שלאָגן זיך אויפן האַרצן;

;{אָשמנו, בּנרנו, גולנו".. .

און אין מיטן רעם ורוּי זאָגן אי ער איינגעשלאָפן,

צום מאָרננס אין רערפריה, אַז ער איו אױפגעשטאַנען, איז רי אַלטע שוין געלעגן אויף רער ערר, בּאַרעקט מיט אַ שװאַרצן. טוך, אין רער שטובּ זיינען געזעסן װײבּער און גענײט מּכריכים. ס'איז שוין געווען שפּעט, ער האָט געטראַכט צו גײן אין קלױן און נעמען זיך ראַװנען ערנסטן גייענריג אָבּער, האָט זיך אים פאַרװאָלט אַרױס אויף רער לאָנקע, און אַ מאַך טוענרינ מיט רער האַנט אויף אַלץ, האָט ער צו זיך גערערט;

-- אַלץ איינס! סיי װי סיי װעל איך האָבּן רעם גיהנם... פאַרפאַלן . ,

און צוקומענריג צו רער לאָנקע, האָט ער פאַרקאַטשעט רי קאַפּאָטע און גענומען לויפן מיטן נאַנצן כּח, בּיז ער איו מיך געװאָרן און אַנירערגעװאָרפן זיך אויף רער ערר,

ווער איו שולדיןנ?

... מיין מיטװאוינער פ יג ק ע למ אַן שלאָפט שוין. ערשט אַ מינוט, װי ער האָט פאַרלאָשן ראָס לעמפּל, װאָס שטײט נעבּן בּעט, און איצט כראַפּעט ער שוין. אַנטשלאָפּן געװאָרן אין ער שוין פאַר אַ װיילע, נאָר אין מיטן ררימל איז אים דורך אַ געראַנק רורכן מח, אַז רי נאַפט בּרענט אס בּחנם, און ער האָט זיך מיט נעװאַלר אויפנעריסן פון שלאָף צוֹ פאַרלעשן ראָס לעמפּל. איצט ליגט ער איננאַנצן אין שאָטן; ראָס ליכט פון מײן טיש רערנרייכט נישט בִּיז צו רער װאַנט.

שלאָפן שלאָפט ער קײנמאָל נישט רוהיג: כראַפּעט, פאַר- קרימט רי ליפּן, ציהט מיט רי שװאַרצע בּרעמען אין שלאָף, -- אים מוז זיך אַ סך חלומען. נאָר איצט, רוכט ויך מיר עפּעס, אַז אין כראַפּען זײנעם װערן פאַרשלונגען אַ סך זיפצן, און עפּעס, בּכלל, איז מיר אַ רחמנות צו קוקן אויף רעם קליינעם, איננע- קאָרטשעטן נוף מיטן בּלײכן, לײרנשאַפּטליכן פּנים, װאָס שטאַרט אַרױס פון אונטער רער קאָלררע. ער רירט מיט רי בּרעמען און רונצלט רעם שטערן. װאָס חלומט זיך אים? פון װײבּ? פון געשטאָרבּענעם קינר? אָרער פון אַ גט און אַ נײע חתונה מיט אַ נרןן...

עפּעס אַ מאָרנעם איינררוק האָט ער היינט געמאַכט אויף מיר,

רריי װאָכן װאוין איך שוין צוזאַמען מיט אים אין איין צימער. אַז איך האָבּ מיך אַרײנגעצױגן אין רער רירה און געװאָרן זײין מיטוואוינער, האָט ער זיך עפּעס אַװױי רערפרייט, אַן ס'איז מיר אַזש אַ װאונרער געװען. מיר האָבּן זיך בּיז אַהער נישט געקענט, עפּעס האָט ער מיר מיט אַזאַ אַנטציקונג און אילעגיש אָנגעװיזן אויף יערן נאָנל, װאו מען קאָן אויפהייגנען אַ מלבּוש, און רערצו

128

אַלץ איניינעם אַרױסגעכאַפּט מיר רי זאַכן פון רי הענט, אַבּי מיר צו העלפן, און צונעשאָקלט מיטן קאָפּ, איילנריג און זעהר פאַראינטערעסירט, אַז איך האָבּ מיך נישט געקאָנט אײנהאַלטן און האָבּ אים געפרעגט, פאַרװאָס ער איז זיך אַזױ מטריח פאַר מיר?

-- לאָזט, לאָוט! ס'שאַרט נישט! -- האָט ער אַלץ אין איינעם געחזרט, העלפנריג מיר קענן מיין װילן.

רערצו האָט ער טוגעמאַכט מיט בּיירע הענט, צעצוינן רי ליפּן און אַרױסגעשטעקט רי ציין; די אױינן האָכּן געקוקט אַבּיסל לאַכעריג און פאָרשנריג. מיט רעם שמייכל האָט ער מיך אַורֹאַי געװאָלט פאַרזיכערן, אַז ער בּאַמיהט זיך אַזױ פיל מיר צו העלפן, װייל ער איז אַ גאַנץ גוטער בּטבען נאָר אין בּליק זײינעם איו, חוץ -רעם לאַכעריגן, געװען נאָך עפּעס אַזױנס, װאָס האָט גע- װאַרט און געװאָלט װיסן, צי ראָס לאַכערינע האָט שוין געהאַט אויף מיר די װירקונג, װאָס ער האָט געװאָלט, און צי ער קאָן שוין צװאַמענציהען רי ליפּן און אויפהערן צו שמייכלען.

-- טון אַ טובה, -- האָט ער גערערט נאָר אַנטציקט און אונ- טערגעשפּרונגען בֹּאַ. יערן װאָרט, -- טון אַ טובה -- פּאַרװאָס נישט? איך האָבּ זעהר ליבּ צו טון אַ טובה.

-- ראָ,, ראָ, מיין ליבּער פריינט, הייננט אויף, גיט אַהער! ניט אַהער! -- זעהט איר, מײן ליבּער פריינט, -- האָט ער ווייטער געואָגט מיט אַבּיסל אַן ערנסטערער מינע, אַז איך האָבּ אַרױסגערוקט דעם שופּלאָר פון טיש און געװאָלט ראָרט אַרײנ- לייגן מיינע העקטאָגראַפישע רוסישע לעקציעס, -- זעהט איר, רער שופּלאָר איז. מיינער. איך האָבּ מיר אַװױ אויסגערערט מיטן בּעל-הכּיח, -- איר װילט -- פרענט.

איך האָבּ שוין צוריק גענומען רי פּאַפּירן און געװאָלט זײ אַרײנלײגן אין קעסטל מיינעם, נאָר ער האָט זײ מיר אַרױסנע- כאַפּט פון רער האַנט און אַרױסגערוקט זיין שופלאָר,

-- זעהט איר, פּאַר אײך, מין ליבּער פריינט, פאַ ר אײך... זאָל עס ליגן בּאַ מיר. איר קענט רוסיש? -- האָט ער מיך פּלוצלינג געפרעגט, ער האָט רערזעהן, אַז רי פּאַפּירן זיינען אָנגעשריבּן רוסיש.

-- איך קען.

144

-- אַי -- אַי, װאויל! זעהט איר! איך לערן מיך רוסיש. איך האָבּ נישט קיין גוטע אױסשפּראַך, איר װעט רײרן מיט מיר רוסיש? איר װעט מיר צוּווייון, מיין ליבּער פריינט? אי -- אי -- וואויל! איר װעט מיר צוּװייון?

ער האָט װירער געמאַכט רי פריהעריגע מינע: געשמײכלט; נאָר אין זיין בּליק איז איצט שוין געװען עפּעס אַ קינרערשע בּקשה; ער האָט געבּעטן, װי אַ קינר בּעט בּאַ רי עלטערן אַ גראָשן.

נאָך רעם האָט ער שוין בּיז היינט זעהר זעלטן גערערט מיט מיר איריש. ריירן רערט ער רוֹסיש זעהר שלעכט מיט אַ סך גרייזן, און ער װיל אויסנוצן רי צײט, װאָס איך פאַרבּרײנג מיט אים, אויף אױסצובּעסערן אים רי גרייזן. נאָך יערער פּאַרבּעסערונג הער איך;

-- אַי -- אַי -- אַי, ספּאַסיבּאָ, ספּאַסיבּאָ! (איך ראַנק, איך' ראַנק) װי כאַראָשי גאָספּאָרין ! (איר זייט אַ גנוטער הער).

איבּערהױפּט, אַז ער רערט מיט מיר, צו מיט עמיצן אַן אַנרערן, רופט ער יענעם אָן ,הער" אָרער ,נגערינער הער". מיינע בּאַ- מערקוננען, אַז אױף רוסיש זאָגט מען פּראָסט ,איר", העלפן נישט, ער טראַכט זיך אַװראַי אַװי: {אַו מען קאָן טון אַ טובה יענעם און זאָגן גגעריגער הער -- מהיכא תּיחא, פּאַרװאָס נישטלי

מיר האָבּן ויך געועצט בּאַם טיש און פאַררױכערט פּאַפּיראָסן, פינקעלמאַן האָט מיר געזאָנט, אַז נאָר מיר צוליבּ רױכערט ער און לאָוט זיך מכבּר זיין מיט אַ פּאַפּיראָס. רערנאָך בּין איך אָבּער נעװאָר געװאָרן, אַן נישט נאָר מיר אַלין טוט ער רי סובה. רויכערן, פאַרשטײ איך, האָט ער זעהר ליבּ, װי אַלע נערװעוץ (זיין פּנִים און זיינע בּאַװענונגען זיינען זעהר גערװעו), נאָר ער פאַרגינט זיך נישט צו קויפן: ער איז זעהר אַ קאַרגער,

די בּעל-הבּיסטע פון רי ערשטע צויי צימערן אי אַרײננע- קומען בּעטן אַ שװעבּעלע, און איך בִּין רערשראָקן געװאָרן, װייל פינקעלמאַן איז פּלוצלינג אויפגעשפּרונגען מיט א אימפּעט, אַרױסגעריסן זעהר געשיקט רי שװעבּעלאַך פון מין האַנט און האָט זי רערלאַנגט רער בּעל-הבּיסטע מיט רער זעלבּער מינע און מיטן זעלבּן שמייכל, װאָס איך האָבּ ערשט ראָ רערמאָנט:

-- אַ שװעבּעלע? -- האָט ער גערערט מיט אַן אײלעניש

198

און איז אונטערגעשפּרוננען בֹּאַ. יערן װאָרט -- אַ שװעבּעלע! אַ? נאַט אייך! נעמט נאָך אַ פּאָר, נעמט! סישאַרט נישט, ס'שאַרם נישט! : ראָס איז געװען פרײטאָג. ‏ פיגק עלמאַן, װאָס בּאַשעפ- טינט זיך מיט לשון-חקרשע לעקציעס, איז שוין געװען פרײי. ער האָט זיך געלענט אויפן בּעטל און געלעון עפּעס אַ פּאָר צעשיטע רוסישע בּלעטער פון אַן אַלטן זשורנאַל. ער האָט מיר רער- ציילט, אַז רי בּלעטער האָט ער געפונען אין אַ געװעלבּ, װאו זײ זײנען געבּרויכט געװען אויף פּאַק-פּאַפּיר, און װייל ער לערנט זיך רוסיש און האָט אַ רוסישן װערטער-בּון, האָט ער זי אָפּנער קויפט פאַר רריי קאָפּעקעס.

-- אַ שװאַרץ יאָר! -- האָט ער געזאָנט, רערצײלנריג סיר וועגן רעם, -- נאָר אױסצוריסן יענעם! אַ גאַנץ פנט פּאַק" פּאַפּיר קויפט מען פאַר רריי קאָפּעקעס. זעהט, מיין ליבּער פריינ (ער האָט רי בּלעטער מיר רערלאַנגט אין רער האַנט אַרײן), זעהט, ס'וועגט איננאַנצן אפשר א פערטל פונט, -- נאָר אױיס- צורייסן יענעם!

און בּאַ רי לעצטע װערטער האָט ער אַזױ פאַרקרימם ון פּנים, אַז סאי בּאמת אַ רחמנות געװען צו קוקן אױף אים.

ער אי געלעגן אוֹן האָט געלעון הויך אויפן קול, און אַלע מינוט געפרעגט אַן אַנדער װאָרט. רער אַרטיקל, װאָס ער האָט געלעזן,. איז געווען אַן עקאָנאָמיש-סטאַטיסטישער. ער האָט גאָר װײיניג פאַרשטאַנען רעם אינהאַלט און האָט רערפון געהאַט גרויס ענמת-נפש.

איך בִּין בּאַלד מיר נעװאָרן אים צו פאַרטײטשן רי װערטער.

בּאַ יערן װאָרט האָבּ איך געבּרױכט אויסצוריירן זעהר פיל, רערצו האָבּ איך מיך געמווט היטן נישט צו בּאַנוצן אין מײנע רייר עפּעם אַזאַ װאָרט, װאָס פינקעלמאַנען קאָן עס אויסזעהן קליגליך. אַז נישט -- האָט ער געמאַכט אַ טענה װעגן רעם נײעם װאָרט, װאָס ער האָט ערשט געהערט פון מיר. בּאַמערקט האָבּ איך אייננטליך, אַז פייהיגקייטן האָט ער גאָרנישט קיין שלעכטע: זײן גטרא-קאָפּ האָט אַלץ תּופס געװען פלינק, געשיקט און אין תּוך אַרײן. נאָך יערער רערקלערונג האָט ער געשמײכלט און גע-

100

ראַנקט אויף זיין לשון, צונעשאָקלט מיטן קאָפּ, געצויגן מיטן שטערן, נאָר די אויגן זיינע האָבּן געקוקט עפּעס אַבּיסל מיט אַ קאַצן-בּליק, אַבּיסעלע פאַלש, איבּערשפּיציג אַזי..,

כּרי איך זאָל מיר פאַרלײכטערן רי אַרבּעט, האָבּ איך אים פאָרגעלעגט ראָסטאָיעװסקיס אַ בּוך צו לעון: ,ראָס פאַרבּרעכן און רי שטראָף", װאָס איך האָבּ געהאַט בּאַ מיר אין קעסטל. פינקעלמאַן איז מיט גרוים פרייר אַראָפּנעשפּרונגען פון בּעטל, און מיט זיינע הענט האָט ער מיך אָגנעכאַפּט פּאַר מיינע אַקסלען און מיך געטרייסלט פאַר שמחה, זאָגנריג און איבּערזאָגנריג עטליכץ מאָל רעם שפּראַך זיינעם:

-- ספּאַסיבּאָ, ספּאַסיבּאָ! װי כאראָשי נאָספּאָרין !

הענט און פים האָבּן אונטער אים געציטערט, געװאָרפן האָט ער זיך איננאַנצן, װי אַ פיש, אַװױ איבּערראַשט איו עֹר געװען.

צום קעסטל האָס ער מיך נישט געלאָוט צניי, ער האָט מיר אַרױסנעכאַפּט ראָס שליסעלע פון רער האַנט, אױפנע- שלאָסן ראָס שלעסל און גענומען רורערן בֹּאַ. מיר אין קעסטל. איך בִּין געשטאַנען, װי אַ נולם, װי אַ קלאָץ עפּעס, און בי בּייז געװען אויף מיר אַלין. רער גאַנצער מח מיינער, אוב איך גערײנק גוט, אין געװען בּאַשמירט מיט איין געראַנק: ,װאָס כאַפּט ער עפּעס?!! מין קעסטל, רוכט זיך!* קריגן אָבּער װיל איך מיר נישט. ער איז געועסן אױף רער ערר און איבּערנעװאָרפן איין בּוך נאָכן אַנרערן און אַלע מיינע זאַכן.

ער האָט גענומען לעון ראָסטאָיעװסקין און װירער האָט ער אָנגעהױבּן צו פרעגן. כּמעט בּאַ יערער שורה האָבּ איך גע- האַט אַ געטועכץ אויף עטליכע מינוט. איך האָבּ מיר אָנגעטאָן מיין פּאַלטאָ און געװאָלט אַרױסגײן, פינקעלמאַן האָט אױף מיר נעקוקט מיט אַ געבּעט:

-- וואו אַהין גײט איר? -- האָט ער מיך נעפרענט,

-- איך בּרויך אַװעקצונײן.

-- זעהט נאָר, -- האָט ער גערערט װיינענריג, -- אַ נאַנצע װאָך האָב איך קיין ציט נישט צו לעון; פון אין רערפריה בִּיו אויף רערנאַכט בּין איך פאַרטון, צען לעקציעס האָבּ איך. ... זיצט אין

107

רערהיים! זעהט נאָר, װאָס שאַרט עס אײך? איר זײט ראָך אַ גנוטער הער! זעהט נאָר, װאוהין נײט איר?

איך האָבּ אָבּער רוקא געװאָלט אַװעקגײן און פינקעל- מאַנען, האָבּ איך געועהן, האָט עס שטאַרק פאַררראָסן אויף מיר. ער האָט געבּיסן רי ליפּן, װי אײנער, װאָס מען האָט אים אַ גרויסע עולה געטאָן און קאָן זיך נישט אָפּװערן. געקוקט האָט ער אויף מיר אַבּיסל מיט פאַרװאונרערונג, אַבּיסל מיט בּאַד רויערונג. געטראַכט װעגן מיר האָט ער אַװראַי אַװי: {װאָס פאַר אַ שלעכטע מענשן עס זיינען פאַראַן אויף רער װעלט! מען קאָן אַ טובה טון און סזאָל נישט קאָסטן קיין גראָשן געלט, און מען טוט נישט!"

אַז איך בִּין צוריקגעקומען אין עטליכע שעה אַרום, איז פי נ- קעלמאַן נאָך געלעגן אויפן בּעט און ער איז זעהר פאַרטיפט געװען אין לעזן. ער האָט אַפּילו נישט געהערט, אַז איך בִין אַרײנגעקומען. רעם אמת זאָננריג, האָבּ איך ראַמאָלס נישט גערעכנט, אַז אַ בּוך זאָל קאָנען רעם מענשן אַזױ אינטערעסירן. זיין פּנים האָט געהאַט אַ שטרייננען אויסדרוק, אַורֹאַי װי ראָסקאָל- ניקאָװ בּשעת ער האָט געהרגעט. עס איז לײכט געװען צו רער- קענען, אַז פאַרטון איז נישט איצט זיין זכּרון, פּאַר װעלכן ער זוכט נײַע רוסישע װערטער, נאָר עפּעס אַנרערש נאָר לעוט ער איצט, און עס אי פאַרטון -- רי נשמה זיַנע. איך האָבּ מיר שטיל אַנירערגעועצט בֹּאַם טיש. פּלוצלינג האָט ער שװער אָפּגעזיפצט, אויפגעהויבּן די אױגן, און אַו ער האָט מיך רער- זעהן, איז ער אַראָפּנעשפּרונגען פון בּעט און צוגעלאָפן צו מיר. ער האָט נישט געקאָנט רײירן: רער בּוך האָט אים געמווט זעהר שאַרף אַרײנקריכן אין האַרצן. רערנאָך האָט ער פאַרקרימט רי ליפּן. ‏ געװאָלט האָט ער אַװראַי שמייכלען, נאָר אַרױסגעקומען איז גאָר עפּעס אַנדערש. איך װײס נישט, װי מען רופט עס אָן.

איצט האָט ער גערערט איריש:

-- אַ ממזר-קאָפּ! אַ גנבהשער קאָפּ! -- האָט ער גערערט און געטײט מיטן פינגער אויפן בּוך, װאָס ער האָט געלאָזט ליגן אויפן בּעט -- אַ ממזר-קאָפּ, אַ שװאַרצע נבורה האָט ער! אַ! אַז איך װאָלט נעקאָנט אַזױ שרײבּן! |

128

איך האָבּ מיך פּאַראינטערעסירט. ‏

-- װאָס װאָלט געװען? -- האָבּ איך געפרעגט.

-- אַדאַ, אַז איך װאָלט געקאָנט אַזױ נוט שריבּן -- װאָס מיינט איר, מיין ליבּער פריינט? װאָלט איך נישט ראָ געזעסן! װיפיל קאָן ער נעמען פאַר אַזאַ בּוך? ער לעבּט נאָך? אַוראַי אַ פּאָר הונרערט רובּל. ע, מיין ליבּער פריינט! איך װאָלט בּאַלר נע- בּראַכט אַהער מיין װײבּ: װי איר זעהט מיך! װאָס מינט אירל אַ שיין װײבּעלע, איך זאָג אייך -- אַ ,צאַצקע*... שענער פאַר אַלע...

ער האָט זיך אַרײנגעלאָוט אין מיאוסע ריר, װאָס איך װיל נישט ראָ איבּערחזרן. ער איז רוכט זיך ליירנשאַפטליך; קאַרג איז ער זיין בּלוט צערייצט זיך גאָר לײכט, -- און ער לײירט זעהר רערפון. . .

פון די איבּערינע ריר זיינע בּין איך געװאָר געװאָרן, אַז ער האָט אַ װײיבּ עפּעס אין אַ קליין שטעטל אין ליטע, איך געריינק נישט, װי עס הײיסט, און אַז ער װיל זיך גטן סיט זיין װײבּ, װײל מען האָט אים נישט גענעבּן רעם נרן. ראָס װײבּ גופאָ האָט ער ליבּן זי אי עפּעס נאָר אַ שיינע, לױט װי ער זאָנט. נאָר רעם שװער האָט ער זעהר פיינט, װײל ער האָט אים אױסגענאַרט און נישט געגעבּן קיין גראָשן פון רי ררײי הונרערט רובּל, װאָס מען האָט אים צוגעואָגט,

פיג קע למאַן זאָגט, אַז ער מוו זיך נוקם זיין אין זיין שװער און גטן ראָס װײבּ: לאָז ער מיט איר טון, װאָס ער װיל -- איך בּין זיך משער, אַז עס נײט אים נישט בּלױן אין גקמה-נעמען: די ררײַי הונרערט רובּל, װאָס ער האָט געקאָנט האָבּן, רריקן אים אויפן האַרצן -- ער האָט מיר נאָך רערצײלט, אַז ער האָט שוין געהאַט אַ קינר מיט איר, נאָר ס'איז געשטאָרבּן. ראָס קינר האָט ער נישט געזעהן, װײל ער איז בּאַלר נאָך רער חתונה אַװעק- נעפאָרן, װען ער איז נאָר געװאָר געװאָרן, אַז דער שװער אי אַ גרויסער אָרימאַן און איז נישט אימשטאַנר צו געבּן אַפילו איין רוכּל. געקומען איז ער אויפן בּרים, נישט גערערט מיט קיינעם, נאָר אַ נאָמען געגעבּן און אַװעקגעפאָרן. רי קינפּעטאָרין, בִּין איך זיך משער, האָט געמווט שטאַרק װײַנען ראַמאָלס.

109 0

און אַז ער האָט גערערט פונם קינרס טױיט, האָבּ איך בֹּאַ- מערקט, אַז ער איז צופרירן דערפון, װאָס ראָס קינר איו גע- שטאָרבּן, ריירנריג װעגן רעם סיט מיר, האָט ער זיך אַפילו אַרױסגעכאַפּט מיט אַ , סלאַװאַ בּאָנוי (געלױיבּט אין נאָט). נאָר אינמיטן האָט ער זיך אַוראַי רערמאָנט, אַז ער איז צופיל אָפן- הערציג מיט מיר, און ער האָט ראָס װאָרט , בּאָנו" פאַרשלונגען. איך פּאַרשטײי, אַז רער טעות זיינער קומט דערפון, װאָס ער רערט רוסיש; װייל ער מון שטאַרק אַרבּעטן מיטן קאָפּ זיינעם, כּרי ער זאָל זיך קאָנען אויסרריקן אויף אַ פרעמרער שפּראַך, רעריבּער פאַרגעסט ער זיך אינמיטן. און צופרירן פון קינרס טױט איז ער איבּער גאָר אַ פּשוטן טעם: רער גט װעט אים אָנקומען גריגגער,

ראָס אַלץ בִּין איך נעװאָר געװאָרן נאָך פאַר ררײ װאָכן פרײיטאָג, װען איך האָכּ סיר ראָ אַרײננעצױגן. פון ראַמאָלס אָן האָבּ איך נישט אָפט מיט אים לאַנג גערערם: אַ ואַנצע װאָר אין ער טאַקע פאַרנומען פון ניין אין דערפריה בּיו צען אויף רערנאַכט, ער האָט צען לעקטיעס אויף פאַרשײרענע גאַסן, פּרײיטאָנ-שבּת זיץ איך װייניג אין רערהײם, און פינקעל- מאַן איז אויף מיר זעהר בּיז. ער לעוט ראַמאָלס און װיל, אַז איך זאָל אַ נאַנצן טאָג זיצן כּאַ אים און אויסריירן רי רוסישע וערטער -- ער האַלט מיך אין רער אמחן פאַר אַ שלעכטן מענשן, װאָס קאָן איך טון? ס'װאָלט אַ יושר געװען צו רינגען אַן אַנרער רירה,

אין רערפריה נײט ער אַװעק, װען איך שלאָף נאָך. אױף רערנאַכט קומט ער אַהיים שפּעט, ויפצט אָפּ אַ פּאָר מאָל און הוױיבּט זיך אָן צו קלאָגן אויף רי בּעלי-הבּתּים, װאָס רעכענען אויפן רוסישן חרש, װאָס איז נרעסער פאַרן אירישן און רעס- ‏ גלײיכן אַזעלכע זאַכן. עגריגט ער שטענריג סיט רער איגענער מעשה פונם בּעל-הבּית, װאָס איז אים שולריג געבּליבּן פאַר צװײ חרשים אַכט רובּל, און ער, פינקעלמאַן, מאָנט אים נישט, װײל ער װײיסט, אַז ער איז אָרים... אַװי זאָגט פינק עלמאַן ווייס איך, צי זאָגט ער אמת? נאָר קױם האַלט ער בּאַ דער מעשח, װייםס איך, אַז ער ענרינט שוין, אַן ער גײט שױן עסן

180

וועטשערע, און איך װעל נישט ראַרפן צושאָקלען מיטן קאָפּ, אַז נישט -- האָט ער פאַריבּל און קוקט אויף מיר אַזױ מוראָריג שׂלעכט, מיט רציחה אֲפִילו.... ‏ און איך קאָן ראָס נישט לירן. ער אי בּכלל אַ סך קאַלטער צו מיר, װי ער איז געװען, כאָטש רוסישע װערטער פרעגט ער און ראַנקט אַלץ מיטן אײינענעם לשון און שפּרינגט אונטער, נאָר אין זיין האַרצן האָט זיך שוין אַ סך שנאה אָנגעזאַמלט קעגן מיר.

אין עסן זיינעם רערקענט מען גוט, אַז ער אין געװען אַ ישיבה-בּחור און האָט לאַנג געגעסן טעג. ער קוקט אַװי לאַנג אויפן בּרויט, איירער ער עסט עס, לאָוט קינמאָל נישט איבּער, שמאָטשקעט מיטן מויל, אַקוראַט װי ראָס עסן װאָלט בּאַ אים שטענריג געװען אַ שװערער ענין, איבּער װעלכן רער מח זײינער האָט אַ -סך געאַרבּעט. איך מיין נישט, װי אַזױ צו קרינן עסן; אויף רעם קלערט ראָך יערערער; איך מיין: ראָס עסן אַלײן, ראָס איבּערטראָגן רי שפּיין פון טיש אין מויל אַרײן, ראָס טוען ראָך מענשן כּסרר אָהן טראַכטן און קלערן; אַ ישיבה-בּחור מוז אַװראַי קלערן און עסן.

אײינמאָל (אויבּ איך האָבּ קיין טעוח נישט, איז עס געװען פאַר צען טאָג) קומט ער אַהײים עפּעס זעהר לוסטיג, ער האָט שוין געהאַלטן גרייט רי הענט אַרױפצולײגן אויף מיינע אַקסלען, נאָר ער האָט זי צוריקגענומען. ער האָט זיך אַנירערגעזעצט, גע- קוקט מיר לאַנג אין רי אויגן אַריין עפּעס נאָר ערנסט און אַבּיסל מיט אַ געבּעט.

-- פאַרװאָס זענט איר מיר אַ שלעכטער פרײנט? -- האָט ער געפרעגט, |

איך האָבּ פאַרשטאַנען, אַז ער װיל עפּעס פונם האַרצן אַראָפּ- ריירן, עפּעס גוטס, פרייליכס, און מאַכט רערצו אַ הקרמה, איך האָכּ אים פאַרויכערט, אַז איך בּין אים נישט קײן שלעכטער פריינט,

-- איר זענט מיר אַ גוטער פריינט? -- האָט ער געואָגט און איז אַזױ אַנטציקט געװאָרן, אַז ער האָט אָנגעהױבּן צוֹ רירן איריש.

א 131

-- זעהט איר, איך האָבּ בּאַלר נעװאוסט. איר זענט אַזאַ נוטער! איך האָבּ אייך אַזױ ליבּ, מיין ליבּער פריינט! פאַרװאָס װילט איר מיך נישט לערנען רוסיש? זעהט איר (ער האָט אַרױס- גענומען אַ בּיכל פון רער רעגירונגס-שפּאָר-קאַסע און מיר געװיזן)? געלױבּט צו גאָט -- שוין פופציג רובּל. היינט האָבּ איך אַרײנגעלעגט צען רובּל. אַז! אַז איך װעל אָנואַמלען הונרערט רובּלר...

-- װאָס װעט זיין? -- האָבּ איך געפרענט.

-- אַדאַ! לאָמיך נאָר האָבּן, איך װעל אַװעק קיין אַמעריקע.

-- װאָס טוג אייך אַמעריקע?

ער האָט פאַרנלאָצט רי אױינן, געמאַכט אַ פרומע מינע און געואָגט

-- זעהט איר, מיין ליבּער פריינט, איך האָבּ ערשט הײנט בּאַפױלן אַהים, אַז איך פּאָר קיין אַמעריקע, און זי װעט בּלײבּן אַן עגונה. לאָז זי זיך נטן! װאָס בִּין איך שולריג?

איך האָבּ פאַרשטאַנען, אַז אין רער אמתן װיל ער נישט פאָרן קיין אַמעריקע, נאָר ער זאָגט אַנרערע און רערט זיך אַלײן אַזױ איין, כּרי זיין װײבּ זאָל זיך רערשרעקן און נעמען פון אים אַ גט. ער רערציילט אַוראַי יערערן אַזױ און הױבּט אַלײן אָן צו גלױבּן רערינען. ער זאָגט בּכלל גאָר װאױיל ליגנס: מיטן פּנים, מיט רי הענט און מיטן האַרצן אַפילו, ער מאַכט ראַמאָלס אַן איינדרוק פון אַ קינר.

עס איז מיר אַפילו אַ ואונדער און ראָך איז עס אַװי: אַז ער זאָנט ליגנס, האָבּ איך אים אַ סך ליבּער, װי אַז ער זאָגט אמת. עס מוז זײן רעריבּער, װײל ער איז נאָר צופיל אָפּנהאַרצ, און אַז ער רערט אַ סך און װײזט אַרױס זיין פאַרבּרורינט האַרץ, איז שווער צו פאַרטראָנן, און איך װאָלט אים רעמאָלס הונרערט רוסישע װערטער פאַרטײטשט, אַבּי ער זאָל אָנהױבּן אַבּיסל ליננס צו זאָגן, כּרי רי אוינן און ראָס פּנים זײנס זאָלן װערן לִבַּ- ליכער.

יענע נאַכט אי ער מיט מיר גאָר גוט געװען: אַ פּאָר מאָל מיך אָנגענומען פּאַר רי אַקסלען און געטרײסלטן גאָר אַ סך מאָל איבּערגעחזרט: {װי כאַראָשי גאָספּאָרין*. אין מיטן רי ריר

132

האָט ער מיר רערצײלט, אַן פאַר זעקס חרשים האָט מען אים אַהיים גענאַרט, מען האָט געקלאַפּט אַ טעלענראַם צו אים, אַז רי מוטער זיינע איז געשטאָרבּן. ראָס װײבּ אין רערהיים האָט אים שטאַרק גענומען בּאַם האַרצן, ער אי אַ פּאָר טאָג אין רערהיים געזעסן און געװאוינט מיטן װײבּ.... ער האָט שוין גע- װאָלט נעמען צװײ הונרערט רובּל, נאָר רער שװער מו זיין אַ גרויסער אָרימאַן: מען האָט אים גאָרנישט גענעבּן, און ער איו צוֹריק אַװעק קיין װאַרשע...

-- איר װײיסט, מיין ליבּער פריינט, -- האָט ער צו מיר געזאָנט, ליגנריג אױסגעצוינן אויפן בּעט, און ער האָט ראָס פּנים פאַרקרימט פאַר גרויס נחת. רי נאָו האָט רעמאָלט אויס- געזעהן נאָך שפּיצינער, װי זי איז. -- איר װײסט, איך האָבּ מורא געהאַט, פאַרשטײט איר... עס זאָל נישט עפּעס געבּוירן װערן פון מיין אין דערחיים-זיין.... אַ נײ קינר בּרויך איך! איך װײס שוין איצט אויף זיכער. זעהט איר? זאָגט, מין ליבּער פריינט, נישט אמת? אַז סװאָלט עפּעס געװען, װאָלט זי ראָך מיר גע- שריבּן, אַז ס'איז... נישט אמת? נישט אמת? זאָגט, מיין ליפּער פריינט!

ער האָט געבּעטן בּאַ סיר אַ הסכּמה, אַז ראָס װײבּ זיינס טראָנט נישט. |

-- װאָס מיינט איר? האָט ער װײטער געואָגט און עפּעס א רייץ האָט פאַרצויגן רי אויגן זיינע. -- װאָס מיינט איר? אַ װאויל װײבּעלע. . . אירע בּאַקן צו קנייפן, איך זאָג אייך -- אַ! אַ!

מיר האָבּן נאָך אַ סך גערערט. איך בִּין געװאָר געװאָרן, אַז ער איז היינט אַן אַפּיקורס, ראַװנט נישט אַפילו. גערערט האָט ער װעגן זיין אמונה מיט כּעס, געױרלט, אַו מען האָט אים אױסגענאַרט. אַ סך סאָל האָט ער איכּערגעחורט ראָס װאָרט אָבּמאַנשטשיקײיי (אױסנאַרערס). ער האָט מיר אויך רערציילט, אַז פאַר אַ יאָרן װינטער, װען ער איז נאָך פרום געװען, האָט ער איבּער רעם ראַװנען נישט געקאָנט אָננעמען אַ פריהמאָרגנריגע לעקציע, און ער איז רערוף זעהר בּייז. ער האָט אויסגערעכנט, אַז רורכן זמן װאָלט ער געהאַט פיר און צװאַנציג רובּל. און היינט

139

צואַמען מיט רי פופציג, װאָס ער האָט אויפן בּיכל, װאָלט ער געהאַט פיר און זיבּעציג רובּל.

היינט אויף רערנאַכט אַכט אַזײנער, װען איך בּין אַהײים נע- קומען, האָבּ איך זיך זעהר פאַרװאונרערט, װאָס איך האָבּ שוין געטראָפן פינקעלמאַנען און רערקענט אין זיין פּנים, אַז ראָס איז עפּעס נישט אַװי גלאַט, ער האָט מיר אַפּילו נישט געענטפערט אויף מיין , גוטן אָװנט*, אַזױ צעטראָגן איז ער געװע.

ער אי געזעסן בּאַם טיש, זעהר נעבּיסן רי ליפּן און נערװעו זיך איבּערגעזעצט אַלע װײלע אויפן בּענקל. אין רער האַנט האָט ער געררייט עפּעס אַ פּאָסט-קאַרטל. אויף מיר האָט ער אַלע װײלע אויפגעהויבּן רי אױיגן, און אין זיין בּליק איז געװען צו רערקענען אַ שװערער װײטאָג, אַ האַרצקלעמעניש. איך האָבּ רערקענט, אַז ער האָט געװײנט, און אַז איצט האַלט ער זיך קוים איין פון װיינען. איך האָבּ אים געפרענט:

-- װאָס איז אייך פינקעלמאַן?

ער האָט מיר נישט געענטפערט, געמאַכט ויך נישט הערנריג און געװאָלט ריירן נאָר פון אַן אַנרער זאַך:

-- װאָס מאַכט איר, מיין ליבּער פריינט?

נאָר רי לעצטע װערטער האָט ער נישט שאַרף אַרױסגערערט. רי טרערן האָבּן אים געשטיקט אין האַלו. ער אַלין האָט בֹּאַ- מערקט, אַז איך פיל זיינע טרערן.

-- אַ שװאַרץ יאָר! -- האָט ער אַ קלאַפּ געטאָן מיט רער האַנט אין טיש, אַרױסגענומען ראָס בּייטעלע, רורכגעציילט ראָס קליין-געלט, װאָס האָט זיך בֹּאַ אים געפונען און איז אַראָפּנעלאָפן פון רי טרעפּ (מיר װאוינען אויפן פערטן שטאָק), אין אַ פֹּאָר סעקוגרעס אַרום איו ער שוין געװען און האָט שװער געעטעמט: ער האָט אַוראַי נעמוזט לויפן אַהין און צוריק. געהאַלטן האָט ער אין רער האַנט אַ ראָפּלט-קאַרטל, װאָס ער האָט געקױיפט אין געװעלבּ.

ער האָט זיך אַנירערגעזעצט בּאַם טיש, גאָרנישט גערערט און אָנגעשריבּן אַררעסן אויף רעם ראָפּלט-קאַרטל: אין אַררעס, וואוהין ער האָט געבּרויכט, רעם אַנדערן אַוראַי צו זיך. רער-

134

נאָך האָט ער אַרױסגענומען פון װעסטל-קעשענע ראָס ערשטע קאַרטל, װאָס ער האָט רערהאַלטן, און איך האָבּ בּאַמערקט, אַז ער לעוט עס מיט גרויס כּונה, יערע שורה און יערעס װאָרט בּאַזונרער. ער האָט שװער אָפּנעויפצט און נענומען שרײבּן רעם בּריוו. געשריבּן האָט ער מיט אַ אימפּעט, װי איינער, װאָס האָט אַ משאָ פון זיך אַראָפּצוּװאַרפן, און זיין פּנים האָט זיך מיט יערער שורה געענרערט. אים האָט נעמווט לײכטער װערן אויפן האַרצן פונם שריבּן,

ראָס אָנגעשריבּענע קאַרטל האָט ער לאַנג געטריקנט איבּערן לאָמפּ, געררייט עס אַחין און צוריק. רערנאָך ערשט האָט ער עס אַנירערגעלענט אויפן טיש און געקוקט רערויף עפּעס מיט א מין בּליק, װאָס איך װײס נישט, װי מען רופט אים אָן. איך רער- מאָן מיר איצט, אַן בּאַ. מיין טאַטנס טויט, יינגלװייז נאָך, אַז מיין טאַטע איז שוין געװען צונעשיט, איז רער שמש צונעקומען צו אונז קינרער און האָט יערן איינגעשניטן רי קלאַפּע. מיין קלענערער בּרורער, געריינק איך, האָט גענומען רי צעריסענע קלאַפּע אין רער האַנט, געררייט זי אַהין און צוריק און בּאַטראַכט פון אַלע זייטן. געקוקט אויף רער קלאַפּע האָט ער מיט רעם זעלבּן בּליק, װאָס פ יג ק ע ל מ אַן פּאַר עטליכע שעה אויף רעם קאַרטל: מיט אַ טיפן אומעט, נאָר אַבּיסל פאַרװאונרערט: ,װי קומט עפּעס רי קלאַפּע רערצולי

ער אין נאָך געזעסן אַבּיסל און בּאַטראַכט ראָס קאַרטל. רערנאָך האָט ער זיך פּאַמעליך אויפגעהויבּן פון אָרט, צוגעגאַננען צום קעסטל זיינעם און אַרױסגענומען פון ראָרט אַ פּעקל בּריו, צװישן װעלכע עס זיַנען געװען עטליכע ראָפּלט-קאַרטלאַך. אַ פּאָר בּריוו האָט ער געלעזן. רערנאָך האָט ער ראָס היינט-אָננע- שריבּענע ראָפּלט-קאַרטל צוגעלעגט צום פּאַק בּריװּ און האָט עס צוריק אַרײנגעלענט אין קעסטל,

ער איז שוין געװען אַבּיסל רוהיגער. ראָס קאַרטל, װאָס ער האָט בּאַקומען, איז נאָך געלענן אויפן פּנים;

--- לייענט מיין פרײינט!

אין בּריװל שטייט אַזױ (איך האָבּ ראָס איצט פּאַר מינע אויגן):

18

, לִיבּער, געטרײיער מאַן יעקב יהורה נ"י.

{ערשטנס, שרײבּ איך ריר פון מיין ליבּן געוונט, ראָס נעם- ליכע װינש איך מיר צו הערן פון דיר בּיז איבּיג, אָמן סלה.

צווייטנס, שרײבּ איך ריר, איך האָבּ שוין נישט קיין כֹּח צו װײינען און איך האָבּ נישט געהאַט אױף אַ קאַרטל, האָבּ איך מיר געבּאָרגט, מיין ליבּער מאַן, װאָס בּין איך שולריג אַקעגן ריר. אַז איך װעל קומען קיין װאַרשע, װעל איך עסן בּרויט און זאַלץ און פּאָרלאָנעס װאַשן. און איך בּעט ריך, שרייבּ, איך זאָל קומען און שיק מיר אויף רער הצצאָה. נאָט װעט ריר צושיקן בּרכה און פּרנסה רורך מיר. איך שרײבּ שוין ראָס פינפטע קאַרטל צו ריר,. און איך האָבּ נישט קין בּריװ בּאַקומען. גאָט װעט ריר העלפן אין מיין זכות, און האָבּ רחמנות אױף סיר און אױף מיינע יונגע יאָרן. אָמן סלה".

,דיין װײבּ, װאָס האָפט זיך צו זעהן מיט ריר,

זעלרע פּינקעלמאַן?".

אין רער זייט איז צוגעשריבּן מיט נאָר קלײנע אותיות:

מען האָט אונז פון רירה אַרױסגעװאָרפן. שרײבּ, איך זאָל קומען, איך װעל מיר שוין שאַפן אױף רער הוצאָה. איך װײס נישט, װאָס מען טוט? רער טאַטע איז אַװעקגעפאָרן, און איך שלאָף בּאַ רחל חנהס".

אַז איך האָבּ געענרינט צו לען, האָט ער מיר לאַנג גע- קוקט אין רי אויגן אַרײן.. איך האָבּ פאַרשטאַנען, אַז ער װיל הערן פון מיר זיין משפּט. ער האָט זיך געפילט זעהר זינריג.

-- נעמט זי קיין װאַרשע -- האָבּ איך נעפּרובט -- װאָס װעט אייך רען קאָסטן טײערער?

ער האָט מיך אָבֹּער נישט געלאָוט ענריגן.

-- װי הײסט? אָהן אַ גראָשן געלט! רריי הונרערט רובּל האָט זי מיר צונעואָנט! װאָס האָט זי מיך געהאַט אױסצנאַרן? איך האָב אַכט יאָר געלערנט אין לאָמזשע, אַכט יאָר! (ער האָס צו- געקלאַפּט מיטן פויסט אין טיש). אויף רער האַרטער בּאַנק גע- שלאָפן און געפאַסט האָבּ איך, און מיך האָט מען געשלאָגן! אַצינר פרעג איך אייך: צו װאָס? איך זאָל טון אַ שרוך אָהן אַ גראָשן געלט! אָהן אַ גראָשן!.. . האָבּ איך געבּרױכט אַכט יאָר

136

פאַרשװאַרצט און פאַרפינסטערט צו װערן, איך זאָל טון אַ שרוך אָהן אַ גראָשן געלט, אָהן אַ גראָשן געלט!... אַז ער האָט אַ טאָכטער, בּין איך שולריג? נו, זאָנט אַלײן, זאָגט אַררבּה, װאָס בִּין איך שולריג, אַז ער האָט אַ טאָכטער? װאָס בּין איך שולרינ?

-- זי איז ראָך אָבּער אױך נישט שולריג! -- האָבּ איך נעפרובּט. |

פינקעלמאַן האָט מיר אַרױסגעכאַפּט זיין װײבּס קאַרטל פון רער האַנט. איך האָבּ געזעהן, אַז אויפן האַרצן װערט אים ווירער שװער. ער האָט נאָך אַמאָל אָנגעהױבּן צו לעון ראָס קאַרטל, נאָר אין מיטן האָט ער זיך הויך פאַרװײינט;

-- װאָס בִּין איך שולריג?! האָט ער געכליפּעט הױך אופן קול און צוגעקלאַפּט זיך מיט רער פויסט אין האַרצן.

-- װאָס בּין איך שולרינ?!

ער איז צוגעלאָפּן צום קעסטל, אַרױסגענומען רעם פּאַק בּריו, װאָס ער האָט ערשט נישט לאַנג געהאַט אַרײנגעלעגט.

-- זעחט, -- האָט ער געאָנט, און מיר רערלאַנגט רעם פּאַק בּריוו, -- זעהט אַלײן; שוין צען בּריווֹ האָבּ איך איר געשריבּן, אַז זי זאָל קומען! ראָפּלט-קאַרטלאַך, זי זאָל צוריק שרײבּן, װען כזאָל זי אָפּװאַרטן. ראָ ליגן זי -- איך שיק זײ נישט אַװעק... איר מיינט אפשר, איך האָבּ נישט געװאוסט, אַז איך װעל רעם היינטיגן בּּריווֹ נישט אַװעקשיקן? איך האָבּ געוואוסט: איך האָבּ ראָך געקאָנט אַװעקשיקן אַן אַלטן בּריװ! איך האָבּ געוואוסט... נאַט לײענט; |

פון זיין קאַרטל צו זיין װײבּ, געריינק איך איצט דרי װערטער; {מיין טײערע נשמה, איך בִּין זינריג קעגן ריר, מיין טײיער לעבּן, קום, למען-השם, בּאַלר צו פאָרן. איך בּינק זעהר נאָך ריר, איך קאָן אָהן ריר נישט לעבּן? -- און נאָך אַזעלכע װערטער.

-- ראָס קאָסט מיר שוין מער, װי פופציג קאָפּעקעס רי בּריװ! -- האָט ער געואָגט. ער איו שוין געװען בּאַרוהינט און גענאַנגען עסן װעטשערע. .

-- איך װײס, אַז ס'איז אַרױסגעװאָרפן געלט, נאָר עס כאַפּט מיר אָן בּאַם האַרצן, מיין ליבּער פריינט, איך מוו קאַליע מאַכן - געלט רערויף, פאַרשטײט איר, איך מוז אױסגעבּן געלט... איך

187

מוז.... נו, זאָגט אַלײן, װאָס װילן זײ פון מיר האָבּן? װאָס בִּין איך שולרינ?

איך האָבּ אים נישט געענטפערט, װײל איך האָבּ פאַר- שטאַנען, אַז עס אי בּחנם; ער אי שױן אישט געװען אינ- נאַנצן רוהיג און האָט געקוקט אויפן בּרויט און געלענט רי שטיק- לאַך אין מויל אַריין עפּעס מיט אַ מין צופרירנקייט און זיסקייט, אַשטײגער, װי ער װאָלט געװען אַן אױסגעבּעטענער בּן יחיר אויף רער גאַנצער װעלט. ער האָט זיך בּאַלר אױסגעטאָן און געלעגט שלאָפן. אויף רי לעקציעס אין ער היינט נאָכמיטאָג נישט געוען. רי רינסט האָט מיר געזאָגט, אַז אַ גאַנצן האַלבּן טאָג האָט זי אים געזעהן לויפן איבּער רער שטובּ אַהין און אַהער און מורמלען עפּעס פאַר זיך, װי משונע.

איצט שלאָפט ער און כראַפּעט הויך, ער רונצלט זעהר מיטן שטערן אוֹן שמאָטשקעט מיטן מויל... װאָס חלומט זיך אים? פון װײבּ מיט רי שיינע בּאַק, װאָס זײ צו קנײפּן איז בֹּאַ אים ,אַ!*? און װאָס חלומט זיך געבּעך רעם יוננען װײבּל, װאָס שלאָפט איצט אין אַן אײנגעבּעטענער רירה, אױף רער ערר אַורֹאֵי? זיפצט זי אין שלאָף? בּעט זי רחסים בֹּאַ דעם סאַן אירן און שרייש געװאַלר: , איך בּין ראָך גאָר נישט שולריג!"1...

װוען איך װאָלט געװאָלט, קאָן איך צונײן איצט צו פיג- קעלמאַנען, אָנגעמען אים מיט מיינע הענט פּאַרן האַלז און רערװערגן, בּיז ער װעט רי צונג אַרױסשטעקן. איך שטעל מיר פאָר, אַז אָנצושפּייען אַ מענשן אויף רער אַרױסגעשטעקטער צונג, בּשעת װען ראָס פּנים זיינס פּאַרקרימט זיך אין רער נסיסה, מוו זיין אַ גרויס פּאַרגעניגן, אַזױ װי אַלע גרויסע עבירות...

און איך רערמאָן מיר זיין אויסזעהן, זיין װײנען און זיין קלאַפּן זיך אויפן האַרצן! ,װאָס בּין איך שולריג?? און איך טראַכט, אַז רורך רי אַכט יאָר אין רער ישיבה האָט ער זיך געמוט אָנ- ליירן אַ ‏ סך נױט און הוננער און שאַנרן אַו נישט אין טאָג האָט ער געהונגערט, נישט איין נאַכט האָט ער נישט געהאַט ואו צו שלאָפן, און פאַרטראָגן האָט ער אַלץ מיט אַן אײינגעבּויגענעם רוקן, אַלץ פאַר ליבּ גענומען, -- און אין זיין מח איז נאָר איין און איינציגער פרייליכער געראַנק געװען -- אַ װײבּ מיט נרן.

158

זיין פאַנטאַזיע האָט נאַנצע אַכט יאָר געקושט ראָס װײבּ, נאַנצע אַכט יאָר איבּערגעצײלט ראָס נר-געלט און נעמאַכט רערמיט גרויסע, גליקליכע נעשעפטן... און אין רער אמתן הױבּ איך אָן מסופּק צו זיין, װער עס איז ראָ בּאמת שולרינ? צי ער, רי נשמה זיינע רי שלעכטע, צי רי צרות זיינע רי גרויסע, רי ישיבה רי פינסטערע?

און װאָס מיין איך ראָס: ‏ רי נשמה זינַעֲלִי

רי לאָמפּ, רוכט זיך, נײט אויס,

ה. ד. נאָמבּערג / געזאַמלטע וערק

אַ נייע אױסנאַבּע פון אַלע ווערק, ?4

ה, ד. נאָמבּערג / די משפּחה

(אין פיר אַקטן)

אַ בּילר פון די טיפע קאָנפליקטן אינם יידישן משפּחה-לעבּן, פון די פֿאַרשיידענע אינעווייניגע שפּאַלטונגען. װאָס דער נייער אײראָפּייאישער געדאַנק האָט נורם געווען. אַריינקומענדיג אין דער יידישער נאַס,

+ ח, נ. בּיאַליק / שירים

אויף יידיש (לידער און פּאָעמען) אַ נייע אױסגאַבּע מיטן נייסטן מחבּרס פּאָרטרעט. איינינע לידער זיינען אויף ס'גיי בּאַאַרבּעט פונם מחבּר,

? פר. מאַרקוס-שאַליט /. מענשעלאַך איז סצענעם -

6 גראַפישע צייכענונגען צו שלום-עליכמט בּוך; א פּייסע דעם חונס", בּאַלײט-װאָרט-- בּעל-מחשבות (ד'ר י. עליאַשעוו)

די דאָזיגע צייכענונגען זיינען דער ערשטער געלונגענער פּרוב אַ טייל פון שלום-עליכמס וועלטל פאָרצושטעלן אין דער גראַפישער קונסט. לט עליכמם ווערק זיינען די דאַנקבּאַרסטע אױפנאַבּע פאַר אַ נאָט געבּענשטן גראַפיקער. די צייכענונגען זיינען נישט קיין פּשוטע אילוסטראַציעס צו שלום-עליכמם בּוך, נאָר זיי העלפן דעם לעזער רורכן קינסטלערס צייכענונגען טיפער אַריינדרינגען און פאַרשטיין זיין וועלטל,

יחזקאל קאָטיק / מיינע זכרונות (פיר בענד)

מיר בּרייננען דאָ אייניגע אויסצונן פון שלום-עליכמס אַ בּריוו צו י. קאָטיק; ... איך האָבּ גענומען לייענען אייערע יזכרונות", און װאָס זְאֶל איך זאָגן? איך געריינק שוין ניט דאָס יאָר, װאָס איך זאָל אזוי פיל הנאָה האָבּן, אזוי פיל תּענוג--אמתער תּענוג רוחני! דאָט איז ניט קיין בּוך--דאָם איז אן אוצר, א גאָרטן, א נ-עדן, פול מיט בּלומען און מיט פוינלגעזאנג. עס האָט מיר דערמאָנט מיין יוננט, מיין משפּחה, מיין חדר, מיינע ימים-שובים, מיינע חלומות, מיינע טיפּן, ניין! איך מיט מיין בּינטל טיפּן און בּילדערי װאָס כ'האָבּ א סך פון זי געקענט און א סך אויסנעטראכט, בִּין איך, זאָנ איך אייך אָהן שום חניפה אָרער פאלשע עניוותי -- אקעגן אייך אן אָרים יינגל, א קבּצן! מיט אייערע איבּערלעבּונגען און איער משפּחה װאָלט איך בּיז איצט די וועלט פארפלייצט! געוואלד, וואו זענט איר געווען בּיז אהער? א מענש פארמאָגט אזוי פיל בּריליאנטן, דימענטן און פּערל און נאָרנישט! א ייד גייט ארויס און .קלייבּט רענדלאך" און זאָל עס אפילן דערמאָנען עמיצן, או עס געפינט זיך בּא אים אזא אוצר! איך האָבּ נע- נומען לייענען און ניט געקאָנט שוין אָפּרײסן זיך. שיער ניט משונע געװאָרן ! ,.. װאָס מיך האָט פארכּשופש אין איער בּוך -- איז דער הייליגער פּשוטער אמת, ניט געקינצלטע פּראָסטקײט. היינט די שפּראך! ניין, איר זענט ניט נאָר א גוטער ערליכער, געטרייער שומר פון א רייכן, אומגע- הױיער רייכן אוצר -- איר זענט א טאלאנט פון גאָט געבּענשט מיט א נשמח פון א קינטשלער, װאָס קען זיך ניט. .., מען דארף דאָך האָבּן א כּחי מען זאָל מיך ניט נאָר מאכן לאכן (פאראן בַּא אייך ערטער, וואו איך האָבּ זיך געהאלטן בֹּא דיי וייטן לאמנ- דיג). נאָר אויך ציהען בּא מיר טרערן. איך שווער אייך בּהן שלי. אז איך האָבּ געװויינט גלייך מיט אייך אלעי בּעת איער זיידע האָט אייך אלעמען געבּענשט ערב יום-כּפּור און בּעת איער בּאָבּע די צדקות אין געלעגן אויף דער ערד, און דער זיירע האָט הונדערט מאָל געחלשט. זאָלן מיר אזוי פרייען זיך אינניכן אויף ישועות ישראל, וי איך האָבּ געגאָסן מיט טרערן, און ניט ווייל א מענש איז געשטאָרבּן. רבּ"שע ! וויפיל מענשן שטאױבּן בּכל יום וכּכל עת ובכל שעה!.., ... איך בּין בּאמת גרוים בּא זיך. װאָס אונזער נאָך יונגע יידישע פאָלקס-לישעראטור איז בּארייכט געװאָרן מיט אזא בּוך, װוי אייערע יזכרונות". װעט איר אייערע יזכרונות' שרייבּן ווייטער?... איער דאנקבּארער לעזער, חבר און תּלמיר שלום-עליכם

אהרון איזאַקס אַװטאָבּיאָגראַפיע

יידיש -- נחום שטיף

אהרון איזאַק, געבּוירן אין רײטשלאַנד אין דער ערשטער העלפט פון זוזיא-טן יאָרהונדערט, דערציילט זיינע לעבּנט-זכרונות אין דעם יידיש, וי מען האָט גערעדש ראַמאָלס אין דײטשלאַנד. ער שילדערט ראָס יידישע לעבּן אין מעקלענבּורג, לייפציג און אין אַנרערע קאַנטן פון דייטש- לאַנד, אחרון איזאַק איז געווען דער ערשטער ייד, װאָס האָט, אױסװאַנ- דערנדיג פון דײטשלאַנדי בּאַקומען אדערלױבּעניש צו וואוינען אין שוועדן, ער האָט נאָכגעצױגן נאָך זיך קיין שוועדן אַנדערע יידן פון דייטשלאַנד און זי געהאָלפן זיך בּאַזעצן דאָרט. ער האָט פאַר יירן געעפנט יאַ ניי לאַנר" -- שוועדן, וואו בּיז אים האָבּן יידן ניט געטאָרט קיין פוס שטעלן, זיין וועג איז געווען ניט קיין נרינגער. ער האָט אויסגעדינט אַלע עבודה- זרהס: לויט זיין פּראָפּעסיע אַ שטעמפּל-גראַװירער, איז ער געװאָרן אַ סוחר, געהאַנרלמט מיט צירונגי מיט גאַלאַנטערײי אַפּילו מיט ציגן, געווען אויך אַ צושטעלער בא דער אַרמײ (אין שוועריש-רוסישן קרים, און אדאנק זיין זעלטענער ערליכקייט און גרויסער ענערגיע האָט ער זיך סוף כֹּל סוף דערשלאָגן צו א גרויס אָנזעהן,

+4 בּער בּאָלעכאָװער / זכרונות

(א יידישע און א העברעאישע אויסגאבע) צום ערשטן מאָל פּאַרעפנטליכט מיט איינלייטונג און הערות פון ד"ר מ, ווישניצער.

א יידישער סוחר פון זונטצ-טן יאָרהונדערט דערציילט זיינע איבּערלעבּונ- גען אויף א בּולטן אופן. ער גיט איבּער קלאָר ראָס לעבּן פון א קליין ייריש-נאליציש שטעטל אין זיין צייט. דערציילט די פארשיירענע צרות, װאָס די יידן האָבּן זיך דאמאָלס אָנגעלישן סיי מצד דער פּולישער רענירונג, סיי פון ווילדע בּאנדעס, װאָס פלענן מאכן אָנפאלן אויפן שטעטל, הרנע- גען, רױבּן, פארבּרענען די הייזער וכדומה. בּער בּאָלעכאָװער גיט א סך מא- טעריאל פארן יידישן היסטאָריקער וועגן דער דאמאָלדיגער סאָציאלער און עקאָנאָמישער לאגע פון די יידן און איבּער זייערע בּילדונגס-פארהעלטענישן,